85

II. Podstawowe pojęcia mikroekonomii

II.1. Przedmiot mikroekonomii

              Przedmiotem analizy ekonomicznej jest w ogólnym ujęciu proces gospodarowania. Gospodarowanie jest podstawowym procesem aktywności ludzkiej, pozwalającym człowiekowi przetrwać zarówno w biologicznym, jak i społecznym wymiarze. Gospodarowanie przybiera postać produkcji lub konsumpcji. Produkcję rozumieć można jako zorganizowane użytkowanie różnego rodzaju usług czynników produkcji (zasobów) w celu wytworzenia produktu lub usługi. Inaczej produkcja to działalność ludzka przystosowująca zasoby i siły przyrody w celu wytworzenia dóbr lub świadczenia usługi. Konsumpcja polega natomiast na wykorzystaniu wytworzonych (a w niektórych przypadkach nieprzetworzonych) dóbr lub usług w celu zaspokojenia określonej ludzkiej potrzeby.

              W teorii ekonomii gospodarowanie traktowane jest także jako proces wyboru decyzyjnego warunkowany z jednej strony nieograniczonymi potrzebami człowieka, z drugiej natomiast rzadkimi zasobami. Nieograniczoność ludzkich potrzeb nie jest w podręcznikach ekonomii dyskutowana ani kwestionowana. Psycholodzy od wielu dziesiątek lat zastanawiają się nad tym fenomenem ludzkiej psychiki. Nieograniczoność ta ma bowiem zarówno wymiar liczby (różnych) rodzajów potrzeb, jak i wielości i różnorodności dóbr (usług) niezbędnych do ich zaspokojenia. Można bowiem wyobrazić sobie sytuację, że potrzeby ludzkie są ograniczone co do różnorodności i zaspokajalności. Wówczas wielkość zasobów materialnych będących w dyspozycji ludzkości powinna wystarczyć do zaspokojenia tych potrzeb. W praktyce jest jednak inaczej. Należy także pamiętać, że we współczesnej ekonomii rosnąca ilość i zróżnicowanie potrzeb ludzkich (indywidualnych oraz zbiorowych) traktowana jest jako wyraz rozwoju cywilizacyjnego człowieka.

Niekwestionowana jest również w tych warunkach rzadkość zasobów, którymi dysponuje człowiek. Rzadkość jest generalnym problemem nauki ekonomii i działalności gospodarczej. Jest wynikiem relacji między potencjalnym zapotrzebowaniem ludzi na dobra i usługi a ich ograniczonymi ilościami. Stopień rzadkości danego dobra (usługi) zależy od relacji między potencjalnym zapotrzebowaniem na nie, a jego ilością, która pozostaje do naszej dyspozycji. Relacja ta może być niejednakowa w czasie, przestrzeni i sytuacji funkcjonowania człowieka. Rzadkość jest zatem relacją względną i zmienną.

Obie te charakterystyki – rzadkość zasobów i nieograniczoność potrzeb – zmusza człowieka do gospodarowania. Gospodarowanie jest zatem procesem ciągłego dokonywania wyborów pomiędzy różnymi alternatywnymi możliwościami wykorzystania zasobów. Wszystkie zasoby są rzadkie, ale większość z nich daje się alternatywnie zastosować. To niesie określone konsekwencje wykorzystania gospodarczego zasobów. Gospodarując dokonujemy wyboru zastosowania danego zasobu, z czym wiążą się określone korzyści. Dotyczą one poziomu realizacji funkcji celu gospodarującego podmiotu. Przedsiębiorstwo poprzez swoje wybory dokonuje powiększenia zysku, gospodarstwo domowe zwiększa poziom odczuwanej użyteczności. Wybór taki określa także rozmiary kosztów alternatywnych.

Schemat II.1. Aspekty problemu gospodarowania

Nieograniczone potrzeby

Korzyści z dokonanego wyboru

Gospodarowanie

Rzadkość zasobów

Koszt alternatywny wyboru

Mikroekonomia i makroekonomia to dwa działy ekonomii zajmujące się badaniem i wyjaśnianiem procesu gospodarowania, jednakże sposoby prowadzonych w nich analiz są różne. Makroekonomia koncentruje się bowiem na funkcjonowaniu gospodarki jako całości. Natomiast mikroekonomia koncentruje się na wyborach dokonywanych przez poszczególne podmioty gospodarcze: gospodarstwa domowe,  przedsiębiorstwa i rząd oraz  zajmuje się badaniem zjawisk i procesów gospodarczych zachodzących w różnych fragmentach gospodarki, na poszczególnych rynkach.

              Do podstawowych pytań, na które próbuje odpowiedzieć mikroekonomia są:

(1) Co decyduje o wielkości popytu na poszczególne dobra i co decyduje o rozmiarach ich podaży?

(2) Jakie są zależności pomiędzy poszczególnymi elementami rynku?

(3) Jakie czynniki kształtują ceny dóbr na poszczególnych rynkach?

(4) Jakie czynniki decydują o wyborach konsumentów?

(5) Jakie czynniki decydują o poziomie kosztów produkcji w przedsiębiorstwach i w branżach czy gałęziach produkcji?

(6) Od czego zależy poziom zysku osiągany przez firmy i branże czy też gałęzie?

(7) Jak polityka państwa dotycząca cen, ceł, podatków, dotacji może wpłynąć na wybory podmiotów gospodarczych oraz na kształtowanie się podstawowych elementów rynku: popytu, podaży i ceny rynkowej?

Mikroekonomia wyjaśnia zatem zjawiska i procesy gospodarcze z punktu widzenia poszczególnych podmiotów gospodarczych, zajmujących się gospodarowaniem. Jak już wspomniano, oznacza ono dokonywanie wyborów ekonomicznych, podejmowanie decyzji na co przeznaczyć, mające alternatywne zastosowanie, rzadkie zasoby, które są do naszej dyspozycji i jakie potrzeby zaspokoić oraz jakie cele będą realizowane?

              Ludzkie gospodarowanie nie jest działalnością realizowaną samą dla siebie. Jego ostateczną praprzyczyną są ludzkie potrzeby.

Wielowymiarowość człowieka pozwala wyróżnić różnorodne potrzeby, wymagające różnych dóbr i usług w celu zaspokojenia. Potrzeby mogą przyjmować bardzo różną formę od potrzeb nasycalnych, po niezaspokajalne w pełni pożądania. Wszystkie one związane są z psychofizyczną strukturą (naturą) człowieka i mają materialno-energetyczny wymiar. Najpopularniejsza w ekonomii klasyfikacja potrzeb Abrahama Maslowa pozwala wyróżnić pięć poziomów grupujących określone potrzeby, według następującej klasyfikacji.

Schemat II.2. Hierarchia potrzeb według A.Maslowa

Potrzeby samorealizacji

Potrzeby uznania i akceptacji

Potrzeby kontaktów społecznych

Potrzeby bezpieczeństwa i zachowania życia (gatunku)

Potrzeby biologiczne (podstawowe)

Potrzeby biologiczne (podstawowe) warunkują istnienie człowieka jako jednostki oraz zbiorowości i gatunku. Obejmują zatem zasilanie organizmu żywnością (materią i energią), zamieszkanie, ochronę organizmu przed wpływem czynników przyrodniczych (ubranie) i zdrowie. Bardzo dobrym ich przykładem są potrzeby żywnościowe. Dzienny wydatek energetyczny człowieka wynosi około 2500-2700 kcal. Jeżeli wsparcie materialno-energetyczne organizmu jest mniejsze, wywołuje to określone konsekwencje fizjologiczne i psychologiczne. Zasilanie to nie może się jednak ograniczyć tylko do wsparcia energetycznego. Organizm ludzki wymaga do 100 gram białka (zwierzęcego i roślinnego, w proporcji 1:1), do 100 gram tłuszczów i określonej ilości węglowodanów, a także określonych mikroelementów, warunkujących właściwe funkcjonowania poszczególnych organów i układów w organizmie człowieka.

Jedną z podstawowych potrzeb jest użytkowanie mieszkania. Spełnia ono bardzo ważną rolę w życiu każdego człowieka, zapewniając nie tylko bezpieczeństwo, ale również będąc miejscem odpoczynku (w tym snu), wychowywania potomstwa, często pracy i/lub nauki. Potrzeby mieszkaniowe warunkowane są czynnikami klimatycznymi i społeczno-kulturowymi i podlegają stałej zmianie. Według współczesnych standardów uważa się, że każdy człowiek powinien dysponować minimum jedną izbą. Większe zagęszczenie uważa się za sytuację, która może prowadzić do wielu konfliktowych sytuacji i nie pozwala zaspokoić w pełni potrzeby właściwych warunków zamieszkania. Do tego należy dodać jeszcze pomieszczenia wspólne, użytkowane przez wszystkich członków rodziny (np. wspólny pokój, kuchnia, łazienka itp.). Oznacza to, że 4-osobowa rodzina winna dysponować mieszkaniem (domem) składającym się co najmniej z 7-8 pomieszczeń (5 pokoi, kuchnia, łazienka i przedpokój).

Ważną podstawową potrzebą każdego człowieka jest konieczność ochrony organizmu przed wpływem czynników przyrodniczych w postaci ubrania. Zaspokajanie tej potrzeby jest szczególnie silnie warunkowane czynnikami klimatycznymi i społecznymi. W społeczeństwach żyjących w klimacie ciepłym, bez wyraźnie zmieniających się pór roku potrzeba ta nie odgrywa tak dużej roli, jak w przypadku społeczeństw zamieszkujących obszary o klimacie umiarkowanym lub chłodnym. Ponadto, istnieje różnica między społeczeństwami przemysłowymi a społecznościami bardziej tradycyjnymi. W tych pierwszych zmiany ubrania następują znacznie częściej i są przede wszystkim warunkowane wzorcami zachowań uznanymi za pożądane. Często również stymulowane są poprzez oddziaływania ze sfery mody i marketingu. Oznacza to, że przeciętny mieszkaniec Europy, Japonii czy Ameryki Północnej nabywa w ciągu roku od kilkunastu do kilkudziesięciu nowych ubrań i sztuk obuwia.

Potrzeby mają charakter subiektywny i indywidualny. Są dynamiczne i nieograniczone, podlegają bowiem procesowi ciągłego rozwoju ilościowego i jakościowego. Zaspokojenie potrzeb niższego rzędu powoduje pojawienie się potrzeb wyższego rzędu. Konieczność lub chęć zaspokojenia potrzeb stanowi cel i motor działalności ludzkiej, w tym również gospodarczej.

              Różnorodności potrzeb odpowiada różnorodność środków zaspakajających je. Rzeczy oraz usługi służące zaspokojeniu potrzeb nazywamy dobrami. Znaczna część dóbr jest efektem gospodarczej działalności człowieka, jest efektem procesu produkcyjnego. Dobra takie nazywamy dobrami ekonomicznymi. Należy pamiętać, że nie wszystkie dobra zużywane przez człowieka do zaspokajania potrzeb są efektem jego działalności. Możemy wyróżnić dobra, takie jak: powietrze, woda, surowce mineralne i energetyczne, które są dostarczane przez przyrodę i do powstania których człowiek nie przyczynił się. Nazywane są one dobrami pierwotnymi. Warto w tym miejscu zauważyć, że wraz z postępem cywilizacyjnym i rozwojem gospodarczym ilość dóbr pierwotnych ulega ciągłemu ograniczeniu, co powoduje konieczność bardziej racjonalnego i rozważnego gospodarowania nimi.

              Dobra mogą być wykorzystywane przez człowieka  do zaspokojenia potrzeb w różny sposób. Dobra takie jak: żywność, odzież, książki, samochód, usługi lekarskie, itp. służą człowiekowi do bezpośredniego zaspakajania jego potrzeb. Dobra takie nazywamy dobrami konsumpcyjnymi. Proces zużywania dóbr i usług do bezpośredniego zaspokojenia potrzeb nazywany jest konsumpcją. Niektóre dobra, takie jak: maszyny, urządzenia, hale fabryczne, surowce mineralne, itp. zużywane są przez człowieka do wytwarzania innych dóbr. Dobra takie charakteryzują się pośrednim związkiem z zaspakajaniem potrzeb ludzkich (służą wytwarzaniu dóbr konsumpcyjnych, które zaspokajają potrzeby) i w ekonomii noszą miano dóbr produkcyjnych. Kategoria dóbr produkcyjnych obejmuje wszystkie dobra, które są używane i przetwarzane w procesie produkcji w inne dobra produkcyjne, bądź dobra konsumpcyjne. Proces,  w którym zatrudnione zostają czynniki produkcji (ziemia, praca i kapitał) i wyniku którego zostają wytworzone dobra oraz usługi służące zaspokojeniu potrzeb ludzkich nazywamy produkcją.

              Jeżeli dobra występują w nadmiarze w stosunku do zapotrzebowania na nie wówczas możemy mówić o dobrach wolnych, natomiast jeżeli ilość danego dobra nie jest dostatecznie duża mamy do czynienia z dobrem rzadkim. Pojęcie dóbr wolnych wprowadzone zostało w nurcie subiektywno-marginalistycznym i było łączone z dobrami dostarczanymi przez przyrodę, takimi jak: czyste powietrze, woda, przestrzeń, światło słoneczne, zasoby ryb, drewna w lasach czy trawy na łąkach i pastwiskach. Nadmiar takich dóbr pozwalał rezygnować z gospodarowania nimi. Pojęcie dóbr wolnych dość długo było wykorzystywane w ekonomii. Można je spotkać jeszcze w podręczniku O.Langego wydanym w latach sześćdziesiątych XX wieku. W chwili obecnej kategorię tą traktuje się jako kryterium odniesienia w stosunku do dóbr rzadkich, nie łącząc z konkretnymi formami dóbr przyrodniczych. Niektórzy autorzy podają jako ostatnie formy takich dóbr światło słoneczne i wiatr jako nośniki energii oraz przyciąganie grawitacyjne jako formę użytecznej siły. Zdecydowana większość dóbr posiada natomiast atrybuty dóbr rzadkich.

Schemat II.3. Klasyfikacje dóbr

                            dobra ekonomiczne i pierwotne

                            dobra konsumpcyjne i produkcyjne                           

                            dobra wolne i rzadkie

                            dobra elementarnie podstawowe (poślednie), podstawowe i luksusowe

                            dobra substytucyjne, komplementarne i neutralne

                            dobra publiczne i prywatne

              Biorąc pod uwagę znaczenie poszczególnych dóbr w procesie zaspokajania ludzkich potrzeb i charakter tych potrzeb wyróżnić można trzy rodzaje dóbr. Są nimi dobra elementarnie podstawowe (poślednie), czyli dobra o niskiej jakości, zaspokajające najbardziej elementarne potrzeby i zapewniające możliwość fizycznego (biologicznego) przeżycia, a także dobra podstawowe, obejmujące we współczesnych społeczeństwach wiele dóbr uznawanych przez wiele lat za luksusowe i dobra luksusowe, do których zalicza się bardziej kosztowne i mniej niezbędne rodzaje dóbr zaspokajające bardziej wysublimowane potrzeby.

              Między poszczególnymi dobrami określić można różne relacje wyrażające ich wzajemność lub zastępowalność w złożonych procesach konsumpcji (zaspokajania potrzeb). Mamy zatem dobra komplementarne, których konsumpcja musi być łączna, ponieważ jedynie w ten sposób można zaspokoić określoną potrzebę. Przykładami takich dóbr są na przykład: samochód i benzyna czy odtwarzacz płyt kompaktowych i płyta kompaktowa. Inną grupę stanowią dobra substytucyjne, które mogą się zastępować przy zaspokajaniu określonej potrzeby. Do dóbr takich zaliczamy na przykład masło i tłuszcze roślinne (margaryny), dyskietkę komputerową i płytę CD służące do zapisywania magnetycznego informacji czy kurtkę i płaszcz. Jeżeli między określonymi dobrami nie występują żadne tego typu związki a one same służą zaspokajaniu różnych potrzeb, to wówczas mówimy o dobrach neutralnych. Jeżeli kryterium klasyfikacji jest własność (prawo dysponowania) danego dobra to wówczas wyróżnić można dobra publiczne i dobra prywatne.

              Jak już wspomniano, większość dóbr powstaje w procesach produkcji. Produkcja może odbywać dzięki wykorzystaniu zasobów ekonomicznych. Pod pojęciem tym rozumieć będziemy te wszystkie formy otaczającej nas rzeczywistości, które mogą być przez człowieka wykorzystane w procesach gospodarowania. Zasobami ekonomicznymi są zatem ludzie ze swoimi umiejętnościami, kwalifikacjami i doświadczeniem, wiedza nagromadzona przez społeczeństwo, komponenty i elementy tworzące środowisko przyrodnicze czy dobra rzeczowe (kapitałowe) i środki finansowe. Te zasoby ekonomiczne, które są angażowane w proces produkcji nazywać będziemy czynnikami produkcji (czynnikami wytwórczymi). Są to wszelkiego rodzaju surowce, energia, produkty, wysiłek ludzki, technologia, które są używane i zużywane w procesie produkcji w celu wytworzenia pożądanych produktów. Do podstawowych czynników produkcji możemy zatem zaliczyć: ziemię i surowce naturalne, pracę,  dobra kapitałowe i technologię.

Schemat II.4. Zasoby ekonomiczne

Zasoby ludzkie

Zasoby kulturowe

Zasoby kapitałowe

Zasoby informacyjne

Zasoby przyrodnicze

                            ludzie ze swoimi umiejętnościami, doświadczeniami,

kwalifikacjami

                            zasoby kultury, historii, tradycji i stosunki międzyludzkie

dobra kapitałowe (środki pracy i przedmioty pracy) oraz zasoby

finansowe

odnawialne i nieodnawialne komponenty środowiska przyrodniczego

nie wytworzone przez człowieka

nagromadzona wiedza

Możemy wyróżnić następujące grupy zasobów: zasoby ludzkie, zasoby kulturowe, zasoby informacyjne, zasoby naturalne i zasoby kapitałowe, które zastały zaprezentowane w poniższym schemacie (schemat II.4.). Czynniki produkcji konieczne do wytworzenia określonego dobra muszą być ze sobą połączone w odpowiedni sposób i w odpowiednich proporcjach, dlatego też każdy producent musi znać technologię produkcji wytwarzanych przez siebie produktów.

              Podmiotem życia gospodarczego i zachodzących w nim procesów produkcji, dystrybucji, wymiany i konsumpcji jest człowiek, który występuje tu w wielu funkcjach, a mianowicie w funkcji konsumenta, producenta, sprzedawcy, właściciela kapitału. W ekonomii zakłada się, że realizacja powyższych funkcji przez człowieka następuje w ramach jednego z trzech rodzajów podstawowych podmiotów gospodarczych, do których można zaliczyć:

1/ gospodarstwo domowe,

2/ przedsiębiorstwo lub inaczej mówiąc firmę,

3/ rząd (państwo) i agendy rządowe.

              W teorii ekonomii zakłada się, że wybory dokonywane przez poszczególne podmioty gospodarcze są autonomiczne, niezależne i suwerenne. Każdemu wyborowi towarzyszą jednak dwa efekty:

1) korzyści, których oczekujemy dokonując danego wyboru. Przykładowo podejmując produkcję jakiegoś dobra chcemy osiągnąć dochód (przychód) czy zysk (przychód netto). Decydując się na wydanie pieniędzy na obiad osiągamy korzyść w postaci zaspokojenia głodu (przyjemność z konsumpcji i pozbycie się uciążliwego odczucia braku czegoś);

2) jednocześnie jednak każde osiągnięcie korzyści oznacza powstanie kosztu alternatywnego czyli kosztu utraconych korzyści. Zatem koszt alternatywny, to najkorzystniejsza możliwość, z której zrezygnowaliśmy dokonując wyboru, to najlepszy alternatywny wyborów, którzy odrzuciliśmy. W literaturze problemu koszt alternatywny nazywa się second best alternative (drugą najlepszą alternatywą). Istnienie kosztu alternatywnego wynika z faktu, że większość dóbr, które człowiek wykorzystuje w swojej działalności jest ograniczona w stosunku do potencjalnego zapotrzebowania na nie. Zjawisko to nosi miano rzadkości. Odgrywa ono bardzo istotną rolę w procesie podejmowania decyzji gospodarczych.

II.2. Rzadkość a podstawowe problemy ekonomiczne

              Nawet pobieżna obserwacja otaczającego nas świata pozwala zauważyć, że prawie wszystkich dóbr jest zbyt mało w stosunku do naszych potrzeb, w stosunku do naszych wymagań. Zbyt mało jest żywności, czystej wody, mieszkań, bogactw naturalnych, wreszcie zbyt mało mamy czasu i środków finansowych (pieniędzy) w porównaniu z ilościami, jakie chcielibyśmy mieć, jakie są nam potrzebne. Potrzeby ludzkie w większości przypadków są znacznie większe niż możliwości ich zaspokojenia, wynikające z niedostatecznej ilości dóbr. Mówimy wtedy, że mamy do czynienia ze zjawiskiem rzadkości.

Rzadkość jest generalnym problemem nauki ekonomii i działalności gospodarczej. Jest to atrybut zasobów ekonomicznych, które można wykorzystać w procesach gospodarowania, atrybut czynników produkcji użytkowanych w procesach produkcji oraz atrybut dóbr i usług zaspokajających ludzkie potrzeby w procesach konsumpcji. Rzadkość należy traktować jako wielkość relatywną. Jest bowiem odzwierciedleniem stosunku potencjalnego zapotrzebowania ludzi na określone dobro (zasób, czynnik produkcji) do ograniczonych ilości tego dobra (zasobu, czynnika produkcji). Rzadkość jest cechą charakterystyczną wszystkich dóbr ekonomicznych i zdecydowanej większości dóbr pierwotnych. Jeżeli jakiegoś dobra mamy zbyt mało, aby w pełni zaspokajać przez cały czas nasze potrzeby, mówimy wtedy, że to dobro jest dobrem rzadkim.

              Stopień rzadkości danego dobra zależy od relacji pomiędzy potencjalnym zapotrzebowanie na nie a jego ilością będącą do naszej dyspozycji w danym czasie i przestrzeni. Relacja ta może być niejednakowa w aspekcie czasowym, geograficznym czy wreszcie w kontekście konkretnych warunków funkcjonowania człowieka, dlatego też stopień rzadkości danego dobra nie jest wielkością stałą. Przykładowo, odkrycie nowych złóż określonego surowca w danym czasie powoduje zmniejszenie się jego stopnia rzadkości. Postęp naukowo-techniczny pozwala również na uczynienie mniej rzadkimi różnych produktów wytwarzanych przez człowieka. Woda dla przeciętnego mieszkańca Polski jest dobrem mniej rzadkim niż woda dla nomada znajdującego się na Saharze.

              Jak już wspomniano, rzadkość jest również cechą charakterystyczną wszelkich zasobów używanych przez człowieka do wytwarzania potrzebnych mu dóbr. Rzadka jest zatem ziemia i zasoby naturalne, rzadka jest praca ludzka i rzadki jest również kapitał, zarówno rzeczowy, jak i finansowy. Cecha rzadkości zasobów ekonomicznych  przenoszona jest na dobra, które przy ich pomocy powstają. Rzadkie są więc wszelkie dobra konsumpcyjne i produkcyjne będące efektem procesu gospodarczego. Również one występują w ilościach niewystarczających do potencjalnego zapotrzebowania. Ludzie nie mogą mieć wszystkiego, czego pragną, muszą zatem dokonywać wyborów.

              Rzadkość dóbr w konfrontacji z nieograniczonością potrzeb ludzkich, które ludzie pragną zaspokoić zmusza ludzi do gospodarowania, a zatem do dokonywania wyborów ekonomicznych dotyczących alternatywnego zastosowania owych rzadkich zasobów. Ludzie muszą dokonać wyboru - do realizacji jakich celów produkcyjnych i konsumpcyjnych wykorzystane zostaną owe rzadkie zasoby. Przy czym należy pamiętać (o czym była mowa w poprzednim rozdziale), że każdy wybór oznacza konieczność rezygnacji z innego alternatywnego wyboru, a każda korzyść wymaga ponoszenia kosztów alternatywnych.

              Rzadkość zasobów zmusza nas do ciągłego dokonywania wyborów pomiędzy różnymi alternatywnymi możliwościami ich wykorzystania. Wszystkie dobra są rzadkie ale w większości przypadków dają się alternatywnie zastosować. Musimy więc wybierać cele, które w pierwszej kolejności zostaną zrealizowane  przy ich użyciu. Decyzje o kierunkach wykorzystania posiadanych zasobów podejmowane są zarówno na poziomie poszczególnych podmiotów gospodarczych, jak i na poziomie całego społeczeństwa. Rzadkość zasobów ekonomicznych zmusza społeczeństwo do ciągłego rozwiązywania trzech podstawowych problemów ekonomicznych:

              1. Co (jakie dobra) i w jakich ilościach produkować? Społeczeństwo musi odpowiedzieć na pytanie: które dobra i usługi będą produkowane, czy przeznaczymy nasze zasoby na powiększenie konsumpcji czy też inwestycji,  czy więcej na dobra publiczne czy też prywatne?

              2. W jaki sposób produkować? Jest to pytanie o metody wytwarzania dóbr (o technologię produkcji), rozumiane jako proporcje i kolejność zastosowania poszczególnych czynników produkcji.

...