GENETYKA (prelekcja 5)
ANEUPLOIDIA – aberracja chromosomowa dotycząca liczby chromosomów; polega na zwiększeniu lub zmniejszeniu diploidalnej liczby autosomów o pojedyncze chromosomy; najczęściej u człowieka występuje:
→ monosomia 2n-1 chromosomów;
→ trisomia 2n+1 chromosomów;
→ tetrasomia 2n+2 chromosomów;
* są to mutacje genowe;
EUPLOIDIA – zwielokrotnienie całych zestawów (garniturów) chromosomów:
→ 3n triploidia;
→ 4n tetraploidia;
→ u ssaków osobniki takie giną w wieku płodowym;
→ u człowieka nie stwierdzono (uwaga! komórki watroby);
→ występowanie – np. u roślin;
ANEUPLOIDIA AUTOSOMÓW:
→ przyczyna – nondysjunkcja – nierozdzielenie się chromosomu w czasie podziałów;
→ najczęstsze przypadki aneuploidii autosomów u człowieka to:
¬ zespół Downa (trisomia w 21 parze);
¬ zespół Edwardsa (trisomia w 18 parze);
¬ zespół Patau (trisomia w 13 parze);
ZESPÓŁ DOWNA:
→ trisomia 21 (47,XX,+21 lub 47, XY,+21) – 95% przypadków;
→ translokacje - 3% przypadków;
→ mozaicyzm – 1-2% przypadków;
→ 95% wszystkich przypadków trisomia jest związanych z nieprawidłowościami podziałów komórki jajowej, 5% plemnika;
→ za większość cech genotypowych odpowiedzialne są geny zlokalizowane w końcowej części ramion długich chromosomu 21;
→ częstość: 1:700 – 1:800;
→ cechy najczęściej występujące:
¬ skośne ustawienie szpar powiekowych;
¬ otwarte usta, opuszczone kąciki ust;
¬ szeroka, płaska twarz;
¬ bruzdy poprzeczne dłoni (małpia bruzda);
¬ krótka szyja;
¬ duży, pobrużdżony język;
¬ upośledzenie umysłowe (IQ ok. 24);
¬ mężczyźni niepłodni, kobiety płodne;
¬ szerokie dłonie;
¬ wrodzone wady serca;
¬ powiększona okrężnica;
¬ duże, szeroko rozstawione palce;
¬ wady w budowie miednicy;
¬ przepuklina pępkowa;
¬ niedrożność jelit;
¬ charakterystyczny wzór linii papilarnych;
· im starsza matka, tym większe prawdopodobieństwo urodzenia dziecka chorego (szczególnie powyżej 35 roku życia);
ZESPÓŁ PATAU:
→ częstość: 1:5000 – 1:10000;
→ kariotyp: 47,XX,+13 lub 47,XY,+13;
¬ rozszczep wargi i podniebienia;
¬ anomalnie kończyn;
¬ wady sercowo-naczyniowe;
¬ wady nerek;
¬ głuchota;
→ 70% dzieci umiera w ciągu pierwszej połowy życia;
ZESPÓŁ EDWARDSA:
→ częstość: 1:3000 – 1:5000;
→ kariotyp: 47,XX,+18 lub 47,XY,+18;
¬ wady oczu (hiperteloryzm, opadanie powiek);
¬ deformacja czaszki;
¬ deformacja stóp i rąk;
¬ wady serca, nerek i innych narządów;
→ 10% dzieci przeżywa pierwszy rok
** ABERRACJE STRUKTURY CHROMOSOMÓW (MUTACJE CHROMOSOMOWE):
ZESPÓŁ CRI-DU-CHAT:
→ częstość: 1:50000 – 1:100000;
→ kariotyp: 46,XX,5p lub 46,XY,5p;
¬ płacz przypominający miauczenie kota (wady w budowie krtani);
¬ u niemowląt – małogłowie, szeroko rozstawione oczy, zmarszczka nakątna;
→ większość chorych dożywa wieku dorosłego;
HETEROPLOIDIA:
→ powstaje w wyniku asymetrycznego podziału mitotycznego w komórkach nowotworowych He-La:
¬ najstarsza sztucznie utrzymywana hodowla tkankowa (gruczolako-rak szyjki macicy);
¬ komórki He-La są klasycznym obiektem badań nad nowotworami;
¬ mają pewne charakterystyczne cechy metaboliczne (m.in. zmutowany gen dehydrogenazy glukozo-6-fosforanowej);
→ NK-Ly (Nemeth-Kellner Lymphoma):
¬ występuje u myszy;
¬ wykazuje dużą częstość asymetrycznych mitoz;
MUTACJE GENOWE:
→ zmiany dziedziczne powstałe nagle, skokowo, wskutek zmiany genu w nowy allel;
→ najmniejsze zmiany (tzw. mutacje punktowe) dotyczą tylko jednego nukleotydu;
→ prowadzą do największych zmian jakościowych;
MUTANTY DROSOPHILLA:
mutant white
oczy białe
mutant typu dzikiego
oczy czerwono-brunatne
(mutacja recesywna sprzężona z płcią)
mutant bar
oczy o zmienionym kształcie (redukcja liczby fasetek oka)
(mutacja w wyniku duplikacji odpowiedniego genu w chromosomie X)
mutant ultra-bar
(mutacja w wyniku triplikacji odpowiedniego genu w chromosomie X)
mutant yellow
żółta barwa ciała
mutant ebony
ciemna barwa ciała
mutant nub2
krótkie skrzydła
(mutacja w 3 autosomie)
→ badania Morgana wykazały, że spontaniczna mutacja white jest sprzężona z chromosomem X;
DOŚWIADCZENIE LEDERBERGÓW:
→ Lederbergowie opracowali metodę zwaną metodą replik płytkowych;
→ Doświadczenie dowodzi, że mutanty oporne na antybiotyki powstają spontanicznie na płytce wyjściowej, a streptomycyna odgrywa tylko rolę czynnika selekcyjnego;
merymaid