Demografia (demos-lud, grapheia-opis) – nauka o prawidłowościach rozwoju ludności w konkretnych warunkach gospodarczych i społecznych badanego terytorium. Zajmuje się badaniem stanu liczebnego ludności, rozmieszczeniem ludności, struktur ludności pod względem określonych cech, procesów wchodzących w skład ruchu naturalnego (małżeństwa, zgony, urodzenia, rozwody) i wędrówkowego (zmiany miejsca zamieszkania).
Rodzaje demografii:
· Demometria à demografia + matematyka; opracowywanie metod pomiaru i przewidywania procesów demograficznych za pomocą wyspecjalizowanego aparatu matematyczno – statystycznego.
· Demografia historyczna zajmuje się opracowaniem metod pomiaru oraz opisu struktur i procesów demograficznych w minionych okresach
· Demografia potencjalna stworzyła własny system pomiaru i oceny procesów demograficznych nadając człowiekowi wagę zależną od jego płci i innych cech
· Demografia społeczna kierunek zajmujący się społecznym uwarunkowaniem i konsekwencjami procesów demograficznych
· Demografia ekonomiczna zajmuje się ekonomicznym uwarunkowaniem i konsekwencjami procesów demograficznych
Maltuzjanizm – opowiada się za ograniczeniem tempa przyrostu ludności na drodze przeszkód represyjnych i prewencyjnych.
Neomaltuzjonizm – opowiada się natomiast za ograniczeniem przyrostu ludności za pomocą regulacji urodzeń
Trzyfazowy model przejścia demograficznego charakteryzuje się fazą wysokie poziomu rodności oraz wysokiego falującego poziomu umieralności, a ponadto właściwą fazą przejścia, wyrażającą się zmniejszeniem rodności i umieralności, oraz trzecią fazą kontrolowanej reprodukcji. Faza I charakterystyczna jest dla społeczeństwa tradycyjnego, a faza trzecia dla nowoczesnego, wpływającego lub inaczej mówiąc kontrolującego poziom dzietności.
Współczesne teorie procesów demograficznych:
1. ) H. Lebenstein – podjął próbę sformułowania teorii określającej czynniki wyznaczające pożądaną liczbę urodzeń w rodzinie (tzw. Teoria ekonomiczna). Punktem wyjścia rozważań jest założenie, że rodzice dokonują swoistej kalkulacji użyteczności i kosztów związanych z posiadaniem kolejnego dziecka.
Typy użyteczności:
a) użyteczność dziecka rozważanego jako dobro konsumpcyjne, jako źródło osobistej radości dla rodziców
b) użyteczność dziecka rozważanego jako dziecko-producent – po pewnym czasie dziecko przystąpi do pracy zarobkowej i przyczyni się do wzrostu dochodów rodziny
c) użyteczność przyszłego dziecka jako potencjalnego źródła zabezpieczenia, np. na starość
Koszty posiadania dodatkowego dziecka:
a) bezpośrednie, tj. bieżące wydatki
b) pośrednie, tj. niemożliwość pracy matki, mniejsza mobilność rodziców
Trzy rodzaje zmian wpływających w toku rozwoju gospodarczego, które wpływają na użyteczność i na koszty dodatkowego dziecka:
- efektu dochodowego – w miarę jak wzrasta dochód na głowę, zmniejsza się potrzeba korzystania z dzieci jako źródło dochodów. Ponadto rozbudowa systemów społecznej opieki państwa istotnie zmniejszyła rolę pomocy dzieci jako potencjalnego źródła zabezpieczenia na starość.
- efektu przeżycia – zmniejszenie umieralności w starszych grupach wieku wywiera mniejszy wpływ na przyszłą użyteczność dziecka niż podobny spadek w najmłodszych grupach wieku
- efektu struktury zawodowej – w miarę wzrostu gospodarczego rosną koszty kształcenia związane z coraz bardziej zwiększającą się specjalizacją zapewniającą awans społeczny.
Wprowadził dwa kryteria, jakim powinna odpowiadać właściwie sformułowana teoria:
a) powinna być sformułowana tak, aby można ją było łatwo włączyć do gospodarczych teorii rozwoju
b) powinna móc wyjaśniać najważniejsze zmiany w rozwoju ludności zarówno w okresach rozwoju gospodarczego, jak i przy usiłowaniach zmierzających do rozwoju niezależnie od tego, czy zostały one uwieńczone powodzeniem
2. J.C. Caldwell – teoria spadku płodności Caldwella – pierwszoplanową rolę w ocenie zmian płodności autor przypisuje zmianom ,,stosunków produkcji” na poziomie mikroekonomicznym w gospodarstwach domowych. We własnej definicji ,,stosunków produkcji” rozróżnia gospodarkę rodzinną i kapitalistyczną bądź rodzinną i rynkową. Autor przywiązuje dużą uwagę do badań motywacji i zachowań na szczeblu indywidualnej rodziny.
Transfer wymiernych wartości wewnątrz rodziny, nazywany ,,międzypokoleniowym przepływem bogactw”, staje się motorem przemian demograficznych. ,,Przepływ bogactw” definiuje on jako przepływ pieniędzy, dóbr, usług i gwarancji udzielanych jednej osobie przez drugą.
Wyróżnia dwa typy (stadia rozwoju) społeczeństw:
- pierwszy w którym brak przesłanek do ograniczania przez rodzinę własnej płodności
- drugi, w którym przesłanki takie występują
Historia demografii (Platon).
Starożytna Grecja:
427/347 wpne – Platon
384/322 wpne – Arystoteles
Zajmowali się pozyskiwaniem optymalnej liczby ludności. Interesowała ich stabilizacja ludności, zwracali uwagę na wykorzystanie ludności niewolnej. Chodziło o bezpieczeństwo państwa.
Platon zalecał przybywanie imigrantów do miast-państw. Kontrola urodzeń i kolonizacje obszarów podległych.
Arystoteles twierdził, że miasto powinno być tak ludne, aby można było rozkoszować się czasem wolnym. Przewidział dwa środki zaradcze: przerywanie ciąży i porzucanie dzieci.
Źródła informacji o ludności.
1. Spisy powszechne – pełne badanie statystyczne ustalające stan liczebny i strukturę ludności według określonych cech, w określonym momencie, na określonym terytorium, w drodze indywidualnego uzyskiwania informacji o wszystkich jednostkach podlegających badaniu
2. Bieżąca ewidencja ludności - jest podstawą sprawozdawczości bieżącej, dostarcza danych o ruchach naturalnym i wędrówkowym oraz o będących ich konsekwencją stanie, strukturze i rozmieszczeniu terytorialnym ludności.
Dwie cechy danych ewidencyjnych- ciągłość i aktualność- odgrywają ważną rolę w okresach między spisowych.
3. Specjalne badania metoda reprezentacyjną - są to badania przeprowadzane zarówno w skali kraju, jak i poszczególnych regionów, czy też określonych zbiorowości według wybranych cech. Rola badań demograficznych metodą reprezentacyjną stale rośnie. Dotyczy to przede wszystkim badań płodności kobiet oraz badań migracji ludności.
4. Specjalne badania monograficzne – charakter rosnących badań, na podstawie źródeł archiwalnych można prowadzić studia nad przeobrażeniami demograficznymi. Dla wybranych małych zbiorowości w mikroregionach zachodzi czasami możliwość objęcia badaniem bardzo długiego okresu, co ma szczególny walor poznawczy.
5. Materiały wtórne
Struktura ludności wg płci i wieku – urodzenia i zgony. Rozpatrując różne rodzaje struktur wieku ludności G. Sundbarg wyodrębnił 3 zasadnicze typy:
o Progresywny – społeczeństwo młode o stosunkowo dużej liczbie urodzeń
o Zastojowy – roczna liczba urodzeń równa się rocznej liczbie zgonów
o Regresywny – malejąca liczba urodzeń
Graficznym obrazem struktury ludności wg płci i wieku jest tzw. piramida wieku. Jest to wykres sporządzony na osi współrzędnych prostokątnych; na osi X w prawo od pkt zerowego wyznaczone są liczebności kobiet, w lewo mężczyzn; na osi Y wyznacza się wiek.
Charakterystyka współczesnych tendencji w zmianie struktury wieku
a) współczynnik obciążeń demograficznych
Gdzie:
- liczba dzieci w wieku -14 lat
- liczba osób w wieku 60 i więcej
- liczba osób w wieku 15 – 59
b) współczynnik aktywności zawodowej
. Charakterystyka ludności wg płci i wieku
a) wg płci
- współczynnik feminizacji – wyrażający stosunek liczby kobiet(K) do liczby mężczyzn(M):
- współczynnik maskulinizacji – wyrażający stosunek liczby mężczyzn(M) do liczby kobiet(K)
Gdzie C-1,100 lub 1000
Wybrane współczynniki procesów naturalnych
a) ogólny współczynnik zawierania małżeństw
- ogólna liczba małżeństw zawarta w okresie t
- liczba ludności w połowie badanego okresu lub średnia liczba ludności w badanym okresie
C – constans (100 lub 1000)
Wartość poznawcza tego współczynnika jest jednak ograniczona, ponieważ istotny wpływ na jego poziom mają zmiany w strukturze ludności wg wieku, a porównania w skali międzynarodowej mogą prowadzić do błędnego wnioskowania.
b)współczynnik zawierania małżeństw w stosunku do liczby ludności uprawnionej do zawierania związków małżeńskich
c)współczynnik rozwodów
- liczba udzielonych rozwodów
C- constans (1000 lub 10000)
d)współczynnik urodzeń
- liczba urodzeń w okresie t
- liczba ludności wg stanu w połowie badanego okresu t lub średnia liczba ludności w okresie t
C- constans (1000)
e)ogólny współczynnik płodności
- liczba urodzeń
C – 100 lub 1000
f)roczny współczynnik zgonów
- ogólna liczba zgonów w okresie sprawozdawczym
- liczba ludności
C – 100,1000,10000
g)roczny współczynnik zgonów niemowląt
Przyczyny chorób i zgonów
- choroby układu krążenia
- nowotwór złośliwy
- wypadki, zatrucia, urazy
Ze względu na przyczyny zgonu:
- endogeniczna –przyczyny wewnętrzne, umieralność z powodu wad wrodzonych i różnych przyczyn okołoporodowych. Oblicza się ją jako stosunek zgonów z przyczyn endogenicznych do liczby żywych urodzeń.
- egzogeniczne – przyczyny zewnętrzne – choroby zakaźne, wypadki, zatrucia. Oblicza się ją jako stosunek zgonów z przyczyn egzogenicznych do liczby żywych urodzeń
Na ruch zewnętrzny składa się:
a) imigracja – zbiorowość osób przybywających z zagranicy na stałe
b) emigracja – zbiorowość osób wyjeżdżających za granicę na stałe
reemigranci – emigranci powracający do kraju ojczystego
repatriacja – powrót osób uprzednio deportowanych , uchodźców i przesiedleńców, mający formę zorganizowanej akcji powrotnej
Na ruch wewnętrzny składa się:
a) napływ
b) odpływ
Metody mierzenia ruchów migracyjnych:
a) napływ i odpływ wędrówkowy
- liczba osób, które wyjechały na stałe
L- liczba ludności w badanym okresie
C- 1000
b) współczynnik przyrostu wędrówkowego
c) współczynnik efektywności migracji
Im wartość wskaźnika jest bliższa 0 tym efektywność migracji jest słabsza
d) współczynnik zasiedziałości
e) współczynnik ruchliwości
- ludność mieszkająca na badanym terenie
- ludność mieszkająca poza badanym terenie ale pochodząca z tego terenu
- ludność mieszkająca na badanym terenie w okresie t + k
Urbanizacja – proces społeczno-ekonomicznej integracji ludności w miastach i rozprzestrzeniania się miejskiego stylu życia.
Wskaźnik urbanizacji – miara, która przedstawia poziom urbanizacji. Odsetek ludności miejskiej w ogólnej liczbie ludności regionów, państwa, kontynentu. Obecnie ok. 52%
Płaszczyzny urbanizacji:
a) płaszczyzna demograficzna – wzrost liczby ludności mieszkającej w miastach
b) płaszczyzna ekonomiczna – wzrost osób zatrudnionych w pozarolniczych działach gospodarki
c) płaszczyzna przestrzenna – rozbudowa przedmieści obecnych miast
d) płaszczyzna społeczna – rozprzestrzenienie miejskiego stylu życia
Formy urbanizacji:
a) urbanizacja wstępna – koncentracja ludności w miastach oraz centralnych strefach aglomeracji powoli się powiększa
b) suburbanizacja – szybki wzrost liczby mieszkańców zewnętrznych stref miast
c) dezurbanizacja – proces przeciwny do urbanizacji. Polega na przenoszeniu się ludności z obszarów centralnych i zewnętrznych na obszary bardziej oddalone
d) reurbanizacja – przenoszenie się ludności do małych, rolniczych miejscowości
Syntetyczne miary analizy ludności
a) współczynnik przyrostu naturalnego
- liczba urodzeń w badanym okresie
- liczba zgonów w badanym okresie
L – średnia liczba ludności
C – 1000, 10 000, 100 000
b) współczynnik dynamiki demograficznej
- liczba zgonów
c) współczynnik reprodukcji brutto
- udział liczby dziewcząt w ogólnej liczbie urodzeń = 0,483
- współczynnik dzietności
Płodność naturalna – płodność małżeńska wynikająca z braku stosowania jakichkolwiek metod zapobiegania lub przerywania ciąży, czy też świadomych działań zmierzających do kontrolowania płodności w zależności od liczby posiadanych już dzieci.
Zmienne pośredniczące w małżeństwie:
a) wiek w momencie zawarcia małżeństwa
b) wiek w chwili pierwszego stosunku płciowego
c) zwyczaje okresu macierzyńskiego
d) małżeństwa dzieci
e) rozwody
f) &#...
diana22221