Finanse – ogół zjawisk ekonomicznych związanych z ruchem pieniądza, w szczególności z procesami gromadzenia i wydatkowania środków pieniężnych.
Funkcje pieniądza:
1/ miernik wartości – wartość dóbr i usług
2/ środek wymiany – wymiana na towary i usługi (ta funkcja maleje) – funkcja dynamiczna, czyli pieniądz w ruchu
3/ środek tezauryzacji – gromadzenie wartości i przechowywanie
4/ środek płatniczy (funkcja wzrasta) – funkcja dynamiczna
5/ pieniądz międzynarodowy (łącznie cztery poprzednie w rozliczeniach międzynarodowych: EURO (ECU), USD, SDR- jednostka nadawana przez MFW- specjalne prawa ciągnienia)
Barter – wymiana towaru na towar
I. gotówkowe (fizyczny wymiar)
1/ pieniądz kruszcowy
2/ banknot (bilet banku centralnego)
3/ bilon (pieniądz zdawkowy)
II. bezgotówkowe (zapis w ewidencji)
I. gotówkowe (czek gotówkowy, gotówka (wręczenie), przekaz bankowy, przekaz pocztowy)
II. bezgotówkowe (przelew, weksel, czek rozrachunkowy, karta płatnicza, kredytowa, akredytywa, inkaso)
1/ papierowy (brak powiązania z kruszcem)
2/ państwowy (państwo jest gwarantem pieniądza)
3/ zabezpieczony towarami i usługami (równowaga między pieniędzmi a towarami i usługami)
4/ kredytowy (źródłem pieniądza jest kredyt bankowy)
1/ kreacja pieniądza (bank centralny i komercyjny)
- bezpośrednia (emisja-bank centralny)
- pośrednia (udzielanie kredytów przez banki komercyjne)
2/ obieg, cyrkulacja pieniądza (przepływ pieniądza)
3/ osiadanie, zamrażanie pieniądza (strumień pieniądza przechodzi w zasób – np. oszczędności, inwestycje)
4/ budżetowanie (wydatkowanie-dochody i ich kontrola i planowanie)
1/ kryterium przedmiotowe – wiąże się z tytułem gromadzenia i rozdysponowania zasobów pieniężnych jednostek gospodarczych. Pozwala na wyodrębnienie zjawisk finansowych bez względu na podmioty, które dokonują wydatków lub realizują przychody
a/ zjawiska ekwiwalecnkie (zwane rynkowymi) – charakteryzują się wzajemnością świadczeń oraz regulatorem jest mechanizm rynkowy np. kupno bułki, usługi, wynagrodzenia
b/ zjawiska transferowe (przeciwieństwo ekwiwalenckiego). Nie charakteryzuje się wzajemnością świadczeń. Zjawiska jednostronne, regulatorem jest prawo, normy prawne np.: renty, emerytury, zasiłki, podatki, dotacje, subwencje
c/ zjawiska kredytowe
2/ kryterium podmiotowe – wiąże się z charakterem podmiotów gromadzących i wydatkujących zasoby pieniężne (- finanse przedsiębiorstw, - finanse publiczne np. jednostki budżetowe, urzędy centralne, szkoły, wojsko, ZUS, służba zdrowia, - finanse banków, - finanse gospodarstw domowych, - finanse ubezpieczeń, - instytucje non-profit – nie nastawione na zysk np. fundacje)
Finanse publiczne (od 1990) – (definicja M.Dalton) – ogół organicznie ze sobą powiązanych instytucji, urządzeń i form gromadzenia i wydatkowania środków pieniężnych na cele ogólnospołeczne.
Publiczny – jawny, ogólny, wspólny
- skala wielkości, - własność środków, - cel przeznaczenia, - regulacja prawna, - charakter zjawisk (publiczny-transferowe, prywatny-ekwiwalent), - przymus, - kontrola, - źródło pochodzenia, - proces budżetowania.
Klasyczna nauka o finansach publicznych, czyli nauka skarbowości bada zjawiska i procesy związane z tworzeniem funduszy publicznych, a w szczególności takich jak: budżet państwa, budżety samorządowe, fundusze ubezpieczeń społecznych, inne fundusze publiczne.
Nowoczesna nauka o finansach publicznych nie ogranicza się do badania gospodarki funduszami publicznymi, lecz wyjaśnia treść ekonomiczną i społeczną funduszy publicznych i stara się uchwycić związki przyczynowo-skutkowe między gromadzeniem środków publicznych, a procesami gospodarowania, procesami społecznymi i procesami politycznymi.
Popyt na pieniądz może być zaspokajany poprzez np. podatki, pożyczki, emisje skarbowych papierów wartościowych, obligacje, bony skarbowe.
Skutki dokonywania wydatków przez władze publiczne np. wybudowanie autostrady – łatwiejsza komunikacja.
Redystrybucja dochodów – ponowny podział
Finanse publiczne obejmują procesy związane z gromadzeniem środków publicznych oraz ich rozdysponowaniem, a w szczególności:
1/ pobieranie i gromadzenie dochodów
2/ wydatki środków publicznych
3/ finansowanie deficytu
4/ zaciąganie zobowiązań angażujących środki publiczne
5/ zarządzanie środkami publicznymi
6/ zarządzanie długiem publicznym
-dług publiczny 60% PKB
-deficyt budżetowy
-podatki
-procedura budżetowa
-niezależność banku centralnego
System finansów publicznych określa podmioty, które gromadzą i rozdysponowują środki publiczne, ich formę organizacyjną oraz zasady prowadzenia gospodarki finansowej (strumienie finansowe)
Sektor publiczny w ujęciu rzeczowym reprezentuje realne zjawiska i procesy gospodarcze, tzn. wytwarza określone dobra i usługi. W sektorze publicznym decydujące znaczenie ma majątek powstały na skutek procesów narastania (akumulacji) finansowych ze środków publicznych, w analizie sektora publicznego dominuje metoda majątkowa (zasobowa) – (majątek publiczny).
Szczególne zależności między sektorem publicznym a finansami publicznymi zachodzą przez
dług publiczny stanowiący ogół zobowiązań państwa i samorządu terytorialnego.
Dobra:
1/ prywatne (zaspokajają potrzeby jednostki)
2/ publiczne
a/ czyste (dobra publiczne, dobra publiczne sensu stricte) np. obronność, lasy publiczne, drogi
b/ społeczne (dobra publiczne sensu largo) np. oświata, służba zdrowia
Funkcje państwa we współczesnej gospodarce rynkowej w warunkach systemu demokratycznego.
Zadaniem państwa jest zapewnienie:
1/ efektywności całej gospodarki przy niesprawności rynkowej mechanizmu alokacji zasobów
2/ sprawności, równości przy nadmiernej dysproporcji dochodów
3/ stabilność gospodarki rynkowej przy jej cyklicznym funkcjonowaniu (alokacyjna, redystrybucyjna, stabilizacyjna)
Czynniki określające funkcje finansów publicznych w gospodarce rynkowej:
1/ społeczno-polityczne
a/ zaspokajanie potrzeb zbiorczych społeczeństwa
b/ ochrona grup najsłabszych ekonomicznie
c/ uaktywnianie lokalnych społeczności
2/ ekonomiczne
a/ łagodzenie rynku koniunkturalnego
b/ dostęp do wiarygodnej informacji rynkowej
c/ likwidowanie negatywnych efektów działalności gospodarczej
1/ alokacyjna – polega na ukształtowaniu dochodów i wydatków publicznych w sposób optymalny z punktu widzenia alokacji czynników wytwórczych tj. zapewnienia ich racjonalnego wykorzystania. Integrację finansów publicznych w proces alokacji i wymusza niesprawnie działający mechanizm rynkowy.
O skali alokacji środków publicznych świadczy relacja wydatki publiczne do PKB. Jest to wskaźnik fiskalizmu.
np. na rok 2000
Szwecja 60% (poczucie bezpieczeństwa)
USD 30% (liberalizm)
Japonia 35% (liberalizm)
Polska 44%
Fundusze celowe wydatkowują największą część środków publicznych 36,9%. Na drugim miejscu jest budżet państwa 27,5%, na trzecim budżety samorządowe 22,5%
2/ redystrybucyjna – ponowny podział, polega na gromadzeniu środków finansowych przez określony fundusz i ich rozdzielaniu pomiędzy określone podmioty. redystrybucja dokonywana jest zawsze w formie pieniężnej poprzez system transferów (np. między grupami). Narzędzia: podatki, zasiłki.
Stopę redystrybucji mierzy się relacją dochodów publicznych do PKB.
Polska 41% (różnica między skalą alokacji a deficytem)
Budżet państwa gromadzi część dochodów - 50%. Na drugim miejscu fundusze celowe 26%, na trzecim budżety samorządowe 12%.
3/ stabilizacyjna – polega na przeciwdziałaniu wahaniom cyklicznym oraz ograniczeniu bezrobocia i hamowaniu wzrostu cen. Obejmuje działania władz publicznych zmierzające do utrzymania poziomu produkcji zapewniającego pełne wykorzystanie czynników wytwórczych.
- działanie dyskrecjonalne, czyli uznaniowe (PODATKI: zmiany stawek podatkowych, zmiany w ulgach itp. oraz WYDATKI: zwiększenie, zmniejszenie grup wydatków, przesuwanie).
- automatyczne stabilizatory koniunktury (PODATKI: podatek dochodowy o skali progresywnej np. PIT
oraz WYDATKI: zasiłki zależne od dochodów, zasiłki dla bezrobotnych)
4/ fiskalna – polega na dostarczaniu podmiotom sektora finansów publicznych środków finansowych na realizację ich działań.
5/ stymulacyjna – polega na oddziaływaniu przy pomocy rozwiązań i strumieni finansowych na zachowania różnych podmiotów.
6/ ewidencyjno-kontrolna.
1/ Jednostki budżetowe
2/ Zakłady budżetowe
3/ Gospodarka pomocnicza
4/ Środki specjalne
5/ Publiczne fundusze celowe
Jednostki budżetowe – najbardziej typowa forma organizacyjna dla państwowych i samorządowych instytucji sektora publicznego. Tworzy się je w dziedzinach, w których wydatki są niewspółmierne do realizowanych dochodów. Wykonują one swoje zadania bez pobierania opłat, czyli na zasadach niekomercyjnych. Jednostki budżetowe dzielą się na rządowe i samorządowe.
- gospodarka budżetowa (BROTTO)
- gospodarka pozabudżetowa (NETTO)
Jednostka budżetowa powiązana jest z budżetem metodą budżetowania brutto.
Budżetowanie brutto – metoda rozliczania z budżetem polegająca na tym, że jednostki organizacyjne pokrywają swoje wydatki bezpośrednio z budżetu, a pobrane dochody odprowadzają na rachunek odpowiednio budżetu państwa albo budżetu jednostki samorządu terytorialnego.
Formę jednostek budżetowych przyjmują przede wszystkim: urzędy organów państwa (Prezydent RP, Sejm, Senat), wszystkie urzędy administracji rządowej i samorządowej, sądy, prokuratury i trybunały, areszty, więzienia.
Jednostkami budżetowymi powiatów są: starostwa, szkoły zawodowe, zespoły szkół, licea, domy pomocy społecznej, zarządy dróg.
Gospodarka pozabudżetowa – opiera się na zasadzie samowystarczalności – jednostki pokrywają swoje wydatki z własnych dochodów a rozliczają z budżetem. Następuje przez wypłatę części nadwyżki środków obrotowych lub zysku, który udało im się uzyskać. Mogą być też dotowane. Zestawienie dochodów jednostek pozabudżetowych składa się na odrębny plan finansowy w ustawie budżetowej.
Zakładami budżetowymi są takie jednostki organizacyjne sektora finansów publicznych, które:
- odpłatnie wykonują wyodrębnione zadania
- pokrywają koszty swojej działalności z przychodów własnych
Zakłady budżetowe – jednostki nie posiadające osobowości prawnej, lecz są samodzielne organizacyjnie i maja ograniczoną samodzielność finansową np. przedszkola, przedsiębiorstwa gospodarki komunalnej, zakłady wodociągowo-kanalizacyjne, ośrodki wczasowe, zakłady działające przy Ministerstwie Obrony.
Gospodarstwem pomocniczym jest wyodrębniona z jednostki budżetowej pod względem organizacyjnym i finansowym część jej podstawowej działalności lub działalność uboczna. Gospodarstwo pomocnicze – tworzone i likwidowane jest na takich samych zasadach jak zakłady budżetowe, lecz funkcjonuje jako wyodrębniona część jednostki budżetowej. Do budżetu wpłaca nadwyżkę środków obrotowych w całości na koniec okresu rozliczeniowego. Gospodarstwo pomocnicze wpłaca połowę osiągniętego zysku na koniec okresu rozliczeniowego np. warsztaty szkolne i w więzieniach, hotele pracownicze, zakłady usługowo-szkoleniowe.
Środki specjalne – wyodrębniony rachunek bankowy. Mają wyłącznie postać wyodrębnionego rachunku środków pieniężnych, w celu prowadzenia przez jednostkę np. gdy szkoła wynajmuje salę na imprezę.
Fundusze celowe (para budżetowe) – są to „małe” budżety z własnymi dochodami i wydatkami, których zadaniem jest finansowanie tylko określonych zadań. Różnią się tym, że ich dochody w większości pochodzą ze świadczeń o charakterze publiczno-prawnym, a nie ze sprzedaży, produkcji i usług. Fundusz celowy może działać jako osoba prawna lub stanowić tylko wyodrębniony rachunek bankowy, którym dysponuje organ powołujący fundusz. Mogą one realizować zadania wyodrębnione z budżetu:
a/ państwa – państwowe fundusze celowe
b/ jednostek samorządów - gminne, powiatowe, wojewódzkie fundusze celowe.
Obecnie istnieje 13 funduszy celowych np. ubezpieczeń społecznych, emerytalno-rentowy, prewencji i rehabilitacji, administracyjny, pracy, gwarantowanych świadczeń pracowniczych, kombatantów, alimentacyjny)
- Narodowy Fundusz Zdrowia
- Agencje rządowe
- szkoły wyższe
- państwowe instytucje kultury
- inne
Agencje – powołane w celu wykonywania w imieniu Skarbu Państwa określonych zadań lub w celu zarządzania wyodrębnionymi składnikami majątku Skarbu Państwa lub wreszcie dla finansowego wspierania określonych rodzajów działalności gospodarczej środkami publicznymi np. Agencja Rynku Rolnego
Państwowe szkoły wyższe – jednostki posiadające osobowość prawną prowadzą samodzielnie gospodarkę finansową na podstawie planu uchwalanego przez senat uczelni.
BUDŻET – plan finansowy, norma prawna, instrument zarządzania środkami pieniężnymi, fundusz środków pieniężnych. Budżet to zestawienie przewidywanych dochodów i wydatków, związku publiczno-prawnego:
a/ na ustalony z góry okres, czyli tzw. rok budżetowy
b/ uchwalony w formie ustawy (budżet państwa) lub uchwały (budżet gminy uchwalany przez Radę Gmin)
Rok 1504 - na Sejmie w Piotrkowie rozdzielono Skarb Królestwa od finansów publicznych
Rok 1768 - wprowadzono (sporządzono) pierwszy polski budżet – trzeci w Europie po Anglii i Francji
1/ równowagi – nie dopuszcza możliwości występowania deficytu budżetowego, wydatki zrównoważone z dochodami, może występować nadwyżka
2/ zupełności (powszechności) – ujęcie w budżetach i planach finansowych wszystkich dochodów i wszystkich wydatków
3/ jedności formalnej – wszystkie dochody i wydatki objęte jednym planem finansowym
4/ jedności materialnej – brak powiązania źródeł dochodów z kierunkami wydatkowania środków np.VAT
5/ szczegółowości
- dokładnie określone źródła dochodów i przeznaczenia wydatków
- czas wydatkowania środków
- wysokość środków
6/ jawności – konieczność prezentowania dochodów i wydatków publicznych społeczeństwu, a w szczególności jego organom przedstawicielskim i ciałom społecznym
7/ przejrzystości
8/ realności – najbardziej bliska rzeczywistości, precyzja planowania
9/ uprzedniości – budżet (plan) powinien wejść w życie zanim rozpocznie się okres, na który jest tworzony
10/ gospodarności – wg której mamy racjonalnie gospodarować środkami
11/ operatywności – postuluje opracowanie budżetu w układzie podmiotowym
12/ jednoroczności
13/ polityczności
Budżetem państwa jest planem finansowym obejmującym dochody i wydatki oraz przychody i rozchody państwa na okres jednego roku budżetowego, którym w przypadku Polski jest rok kalendarzowy.
Zakresem budżetu państwa objęte są:
- organy władzy państwowej, kontroli, ochrony prawa
- sądy i trybunały
- organy administracji rządowej
Ponadto ustawa budżetowa zawiera plany przychodów funduszy celowych oraz tak zwanej gospodarki pozabudżetowej czyli zarówno fundusze celowe, jak i wymienione elementy gospodarki pozabudżetowej nie wchodzące bezpośrednio do budżetu państwa, a także fundacje i agencje z udziałem Skarbu Państwa.
Dochody i wydatki budżetu państwa oraz przychody i rozchody klasyfikuje się według:
1/ części – odpowiadających organom władzy państwowej, kontroli ochrony prawa, sądów i trybunałów oraz administracji rządowej np. ministerstwa, województwa, centralne urzędy, Kancelaria Prezydenta, urzędy statystyczne itd.
2/ działów – określających rodzaj działalności (publiczne, społeczne, gospodarcze)
3/ rozdziałów – pogłębienie klasyfikacji działowej np. szpitale ogólne, lecznictwo ambulatoryjne, kolumny transportu sanitarnego
4/ paragrafów – określających rodzaj dochodów, przychodów lub wydatków i rozchodów
np. cła, opłaty, rodzaje podatków – to dochody, dotacje podmiotowe – to wydatki
W budżecie państwa istnieją następujące wydatki grupowe:
1/ wydatki bieżące – obejmują:
a/ subwencje ogólne dla jednostek samorządu terytorialnego
b/ dotacje są wydatkami budżetowymi podlegającymi szczególnym zasadom rozliczeń
2/ wydatki na obsługę długu Skarbu Państwa – wszystkie koszty związane z udzieleniem poręczeń i gwarancji
3/ wydatki majątkowe
a/ na inwestycje, dotacje
b/ zakup i objęcie akcji
W budżecie państwa tworzone są 2 rodzaje rezerw:
1/ ogólna – nie wyższa niż 0,2% ogółu wydatków budżetowych, ma przeznaczenie na wydatki nieprzewidziane, np. klęski żywiołowe
2/ celowe – suma tych rezerw nie może przekraczać 5% wydatków budżetowych
Procedura budżetowa – to zasady postępowania organów państwowych lub samorządowych oraz jednostek realizujących budżet w trakcie:
1/ planowania
2/ uchwalania, czyli autoryzacji
3/ wykonywania
4/ kontroli wykonywania budżetu
Zasady zapisane są:
w Konstytucji, w ustawie finansowej, w ustaw...
Caitleen