KONSTYTUOWANIE SIĘ MYŚLENIA FILOZOFICZNEGO: Jończycy i rozumienie arche (przekroczenie zjawiska świata w koncepcji arche, ogólność i fundamentalność wiedzy filozoficznej), Heraklit, Parmenides i Eleaci.
Konstytuowanie sit myślenia filozoficznego - pierwsze szkoły filozoficzne:
Filozofia - „miłość mądrości "(pierwszy użył tej nazwy Pitagoras (572-497)),
a) Jońscy filozofowie przyrody z Miletu (Tales 625-545, Anaksymander 610-546, Anaksymenes 585-525),
b) Pitagoras z Samos (572-497)- szkoła pitagorejska- związek pitagorejski był stowarzyszeniem nie tylko filozoficznym, ale także religijno politycznym. Naturę mamy odgrywać pod rzeczami. Podstawą rzeczy jest LICZBA. W naturze swojej rzeczywistość jest harmonijna, teza o matematycznym charakterze rzeczywistości. Dzięki tezie, że liczba jest podstawą i dziedziną rzeczy chcieli wyjaśnić przyczyny powstawania rzeczy. DUSZA dla pitagorejczyków to układ liczb. CIAŁO jest więzieniem duszy, jest czynnikiem ograniczającym.
c) Heraklit z Efezu (544-484),
d) Eleaci; Ksenofancs (569-447?), Parmenides (540-470),, Zenon z Elei (490-430),
e) Demokryt z Abdery (460-360),
Jończycy i rozumienie arche (przekroczenie zjawiskowości świata w koncepcji arche):
Arche - początek. Pierwszy użył Anaksymander (jako zasada rzeczy, właściwa natura). Potoczny wyraz stał się naczelnym terminem greckiego słownika filozoficznego. Wg Greków jońskich - cały kosmos ożywiony, człowiek też; - dziecko
przyrody, obiektywny porządek.
Tales z Miletu (625-545) - założył szkołę jońską. Całość przyrody jest ożywiona Tales odbierał jako strumień rzeczy żyjących, zadał pytanie - skąd się biorą, jaka jest przyczyna istnienia?, w co się zamieniają jak ich nie ma? co jest wspólne rzeczom, skończone,
wielość rzeczy, czy coś jest trwałe?, pytał o jedność, wspólność, odpowiedź na własny rachunek (nie mit, religia). Przyczyną powstania rzeczy jest woda (źródło życia, jeden z 4 żywiołów), gdzie jest woda, tam jest życie. Następcy pytają o to samo. Szukają odpowiedzi na pytanie o przyczynę, przy założeniu - świat ma charakter uporządkowany.
Anaksymenes (585-525) - nie woda, tylko powietrze.
Anaksymander (610-546) - szukał bardziej złożonej odpowiedzi. Skąd się biorą rzeczy. Skoro rzeczy mają pewne jakości (kształt, barwa, zapach itd.), to z czego powstają musi nie mieć jakości (nieokreślone), czyli nie woda, powietrze - tylko abstrakcyjny byt - bezkres
(apejron) - pierwotna materia tworząca świat, substancja bez granic, kresu i definicji. „Wedle sprawiedliwego upływu czasu rzeczy powstają".
Ogólność i fundamentalnosć wiedzy filozoficznej
Pierwsi filozofowie byli filozofami przyrody. Założeniem było, że całość przyrody jest ożywiona. Ważne były pytania, nie odpowiedź. Pytania na podstawie obserwacji świata przyrody, nie na odniesieniach do mitologii i przysłów (jaka jest przyczyna istnienia?, co jest wspólne rzeczom, skończone, czy coś jest trwałe?, pytania o jedność, wspólność). Odpowiedź na własny rachunek
Heraklit z Efezu (544-484) - „panta rei" - wszystko płynie, nie można wejść dwa razy do tej samej rzeki. Podstawowa cecha rzeczywistości - dynamika, zmienność, czy zmienność ta jest chaosem? czy jest uporządkowana? jakie źródła uporządkowania? Odpowiedź - zmienność nie jest chaosem, jest uporządkowana (nie możemy tylko zmysłowo patrzeć, musimy głębiej, rozumem). Regularnie uporządkowana zmienność, reguła jedności przeciwieństw. „Złymi świadkami są oczy i uszy dla ludzi o duszy barbarzyńskiej". Skąd się bierze poznawczy talent człowieka? - Kosmos, przyroda jest uporządkowana, rozumna, człowiek jest elementem całości, dlatego może reguły całości odzwierciedlać.
Arche dla Heraklita - ogień (przemiana 4 żywiołów: ogień z góry, powietrze, woda, ziemia, para, woda, chmury, ogień). Pierwszy szukał samego siebie. Rozum rządzi człowiekiem, jest silą kosmiczną, człowiek ma tylko W nim udział. Jedyna stałość to zmienność, wariabilizm - teoria powszechnej zmienności (płynięcie, ogień, wszechświat zawsze był żywym ogniem, .jesteśmy i nie jesteśmy zarazem", ..walka jest ojcem wszechrzeczy", nie ma bytu, jest tylko stawanie się). Porządek i rozum określa terminem LOGOS.
Eleaci:
Ksenofanes (569-447? lub 580-480)-wszystko co istnieje istniało zawsze, zmienność jest jedynie pozorna. Bóg jest jeden „bez trudu silą ducha wywija światem". Za zasadę przyrody uważał ziemię.
Parmenides (540-470) - Założyciel szkoły Elejskiej, ONTOLOGIA- nauka o bycie i istnieniu. Monistyczny materialista (rzeczywistość można uchwycić tylko myślą, nie jest tworem myśli – nie idealista), „niebyt jest nicością, nie może być ani przedmiotem myśli, ani prawdziwie poznany", „to co istnieje jest niestworzone, nie ulega zniszczeniu, jest cale, nieruchome i niezniszczone". Odkrywa drugi wielki obszar badań filozoficznych EPISTOMOLOGIĘ (czym jest prawda, jak ją możemy osiągnąć, jakich władz poznawczych używać). Podzielił on filozofów na sensualistów (do poznania prawdy wystarczą tylko zmysły), empiryków oraz racjonalistów.Parmenides sformułował zasadę niesprzeczności: uważał, iż człowiek jest w pewnej jedności ze światem. Zawdzięczamy mu pierwszą próbę wyłonienia bytu jako całość, jedności.
Zenon z Elei (490-430) - zmienność, ruch jest czymś pozornym, jego istnienia nie da się dowieść. Jednia - wszystko co realnie istnieje, niezmienna i niezależna od czasu i przestrzeni. Paradoksy (dychotomia, Achilles, strzała, stadion).
Sofista Gorstosz. z Leontiiwi (483-375) - „nie ma nic", „gdyby nawet coś istniało, nie mogłoby być przez człowieka poznane", gdyby nawet mogło być poznane, nie mogłoby być przekazane i wytłumaczone drugiemu człowiekowi".
SOKRATES: człowiek jako przedmiot refleksji filozoficznej, rozumienie sensu filozofowania, koncepcja duszy, koncepcja wiedzy i metody jej zdobywania, intelektualizm etyczny.
SOKRATES (469-399 p.n.e)- Ateńczyk, ideał filozofa, żona Ksantypa, 3 synów. „Wydawał się najlepszym i najszczęśliwszym z ludzi". Z ruchu sofistycznego, archetyp filozofa, przesunięcie na życie człowieka, wyodrębnienie człowieka ze świata, co stanowi o tym człowieczeństwie? - dusza. Psyche - dusza (tylko ludzie mogą kształtować intelektualne wnętrze, zarówno arete - cnoty, jak i wiedzę), obowiązek człowieka - troska o duszę, życie - potencjalność (tak lub inaczej).
Człowiek jako przedmiot refleksji filozoficznej
Zajmował się tylko człowiekiem, sprawami etycznymi, przyrodą nie zajmował się wcale („drzewa niczego nie mogą mnie nauczyć, uczą natomiast ludzie w mieście"). W człowieku interesowało go to, co najważniejsze i co mogło być zreformowane i ulepszone. Obowiązek człowieka - troska o duszę.
Rozumienie sensu filozofowania
Człowiek powinien zabiegać o dobro najwyższe, nie licząc się nawet z niebezpieczeństwem i śmiercią. Dla dóbr materialnych powinien poświęcić dobra niższe i pozorne. „Czyż nie wstydzisz się dbać o pieniądze, sławę, zaszczyty a nie o rozum, prawdę i o to, by dusza stała się lepsza?".
Koncepcja duszy
Psyche - dusza. Obowiązek człowieka - troska o duszę, żeby była jak najlepsza. Dobro duszy jest rzeczą najważniejszą, ważniejszą od zdrowia i życia. Wszystko z duszy bierze początek, trzeba o nią dbać, jeśli ciało i głowa mają być w porządku. Dusza jest nieśmiertelna. Śmierć to rozłączenie duszy i ciała, potem sąd duszy, kara dla złoczyńców.
Koncepcja wiedzy i jej zdobywania (metody)
Metodologia - teoria poszukiwania wiedzy. Sokrates chciał szukać prawdy razem ze swymi uczniami. Jakie cnoty najważniejsze i jak je zdobywać? - cnota tożsama z wiedzą (posiadanie wiedzy decyduje o jakości życia). Mechanizm zdobywania wiedzy, kształtowanie się dobrego człowieka, metoda Sokratesa - dialog sokratejski. Człowiek (podmiot) przechodzi od indywidualnej wiedzy (to co dobre dla nas tylko) do partycypacji uniwersum. Wiedza ma charakter wrodzony (tkwi w nas). Filozofia między głupotą a mądrością.
1) faza elenktyczna (żyjąc w zgiełku codzienności każdy ma różne mniemania, wiedzę fałszywą, nieuporządkowaną, dusze zaśmieconą). Sokrates stawia szereg pytań, wykazuje logiczną sprzeczność. Uczy ludzi niewiedzy.
G (głupota, obszar rzeczywistości) wiem, ze nic nie wiem M (najważniejszy jest nich, dążenie do mądrości, do fazy maientycznej)
2) faza maientyczna (sztuka położnicza) - cel: wydobycie wiedzy (nie mniemanie), osiągniecie wiedzy (uniwersum), wydobycie z nieświadomości do świadomości (wiedza tkwi w nas, jest wrodzona, życie niekontrolowane zaśmieca duszę, trzeba duszę oczyścić).
Samowiedza nieuporządkowana- wiedza.
Intelektualizm etyczny
Idea sprawiedliwości. Przemożna rola umysłu w życiu ludzkim. Rozumienie wolności - nieograniczona swoboda, znoszenie barier, świadome przyjęcie, co człowiek musi czynić (dobro). Rozum - narzędzie duszy, ma panować też nad fizycznością. Nikt świadomie zła nie czyni. Człowiek powinien być dobry - wiedzieć co to dobro. Człowiek powinien być sprawiedliwy - wiedzieć co to sprawiedliwość. Człowiek powinien być mężnym - wiedzieć co to jest. Każdy jest równy, tylko troska o dusze wydobywa wiedzę, człowiek staje się inny (wie czym jest dobro). Miłość - brak czegoś, dążenie do posiadania czegoś, dynamika, - spostrzeżenie pięknego ciała (też jako sztuka), wiemy coś o tym pięknie, - dostrzeżenie różnych innych pięknych obiektów (wielość piękna), -kocha wszystkie piękna,- piękno duszy,
czynu, prawa, nauk (nie będzie już niewolnikiem, cud się odsłania, droga do poznania, piękno wieczne (dobro, sprawiedliwość).
Po szczeblach, od piękna które widzimy okiem, do piękna które widzimy duszą. Od piękna rzeczy do piękna samego w sobie, do mądrości. Dopiero jak osiągnie wiedzę o tym, co absolutne, o dobru osiąga szczyt, dotyka nieśmiertelności („filozoficzne zbawienie").
Sokrates uczył ludzi rozumu, aby przez to doprowadzić do cnoty. Cnota = dzielność, sprawność, sprawiedliwość, zalety moralne. Cnota celem człowieka, wiedza - generalnym środkiem. „Cnota jest wiedzą". Cnoty można się nauczyć (bo wiedzy można). Prawdziwa i pełna wiedza powoduje, że człowiek przejmuje się nią do głębi i nie może czynić inaczej niż dobrze. Wiedza nie przyrodnicza, lecz etyczna, opiera się na prawdziwym rozsądku (nie teoretycznym roztrząsaniu). Cnota jest jedna (bo wszystkie cnoty są wiedzą np. o sprawiedliwości, odwadze itp.) Zdobywając wiedzę osiągamy dobro, a z nim pożytek i szczęście.
PLATON: podstawowe założenia teorii idei (dualizm ontologiczny), koncepcja człowieka (dusza a ciało). Kondycja jednostki, rozumienie sensu życia i sensu filozofowania.
PLATON (6.V.427 - 6.V.347) (Arystokles) - urodził się i zmarł w Atenach (w ten sam dzień). Zamożny dom (mama z rodu Solona prawodawcy Aten), staranne wykształcenie, psyche + soma (ciało), 407 - 399 - uczeń Sokratesa, 389 – założył Akademie w ogrodach Akademosa (istniała do 529), 367 - 347 - nauczyciel Arystotelesa, Dzieła - 35 dialogów i listów, m.in.: ,, Obrona Sokratesa", „Gorgiasz" (o retoryce), „Sofista" (o metodologii) - sofiści - pierwsi filozofowie, „Państwo", „Prawa", „Uczta" (o miłości).
Łączy zmienność Heraklita z wiedzą Sokratesa, rzeczy = cień (kruche, zmienne), zmysły = kajdany, ludzie myślą, że rzeczy są jedyną rzeczywistością, wg Platona - świat prawdziwy to idee (jak Matrix), rzeczy są wtórne, są bladym odbiciem, cieniem idei (przykład jaskini, kajdany, cieni na ścianie). Dobro - pierwsza zasada wedle której powstał świat i ostateczny
cel do którego dąży.
Podstawowe założenia teorii idei (dualizm ontologiczny)
Idee/ Rzeczy, Dusza/ Ciało. Rzeczy są zmienne, idee niezmienne. Są dwa rodzaje bytu: byt poznawany przez zmysły (zniszczalny, zmienny, realny - rzeczy), i byt poznawany przez pojęcia (wieczny, niezmienny, idealny - idee). Rzeczy są ukształtowane na wzór idei, jest to celowe działanie Boga. Bóg - na wzór idei stworzył świat.
Koncepcja człowieka (dusza a ciało)
Człowiek - dusza władająca ciałem. Dusza istnieje niezależnie od ciała, ciało jest niższe i zależne od niej. Dusza istniała pierwotnie bez ciała, zaciążył na niej grzech, dla odkupienia została złączona z ciałem, gdy odkupi winy będzie znów wolna, po śmierci ciała - sąd, szereg prób i czynów lub niezmącone szczęście.
Dusza - czynnik życia, przeciwieństwo materii, źródło ruchu realne, ale niematerialne, poznaje byt (jego własności wspólne - różność, tożsamość, podobieństwa), oddzielna od ciała, niezależna (złączenie z ciałem nie jest duszy niezbędne). Jednolita lub 3 części (rozumna, impulsywna - wojownicza, zmysłowa - pożądliwa) - niczym woźnica i rydwan. Dusza jest nieśmiertelna (dusza może być tylko żywa, nigdy martwa, nawet zło nie przyprawia duszy o śmierć), odwieczna, posiada wiedzę wrodzoną. Dąży do dobra.
Ciało -jest narzędziem poznania dla duszy, poznaje barwy (oczy), dźwięk (uszy) itp. Jest mogiłą i więzieniem dla duszy. Śmierć ciała zaczyna prawdziwe życie duszy.
Kondycja jednostki, rozumienie sensu życia i sensu filozofowania.
Sens życia - celem człowieka są dobra idealne, dobra realne są tylko środkami do celu. Dusza zacznie prawdziwe życie po śmierci ciała, bo jest nieśmiertelna.
Sens filozofowania - Filozofia - nauka o prawdziwym bycie. Filozofia nie musi być ściśle racjonalna jak nauka, ma nas zbliżyć do prawdy, ma dokonać przewrotu w duszy, „spokrewnić ja z tym, co moralne i piękne". Sam rozum nie rozwiąże wszystkich zagadek bytu.
PLATON: teoria poznania- władze poznawcze i ich funkcje, aprioryzm i teoria anamnezy, rodzaje wiedzy, status i źródła wiedzy ogólnej.
Teoria poznania - władze poznawcze i ich funkcja
Idee można poznać jedynie myślą, nie zmysłami. Nie wszystko można poznać zmysłami - np. liczby. '. Dwa rodzaje poznania - rozumowe (poznają różność, tożsamość, liczbę, wspólność itp.), zmysłowe (wzrok, słuch itp., poznają rzeczy).
Uprzywilejowanie rozumu (dialektyka), ale i intuicji i irracjonalnych czynników poznania. Człowiek powinien zerwać kajdany - zmysły, namiętności i poznać istotę, a nie zadowalać się cieniami. Droga do poznania istoty jest stopniowa, jeśli zaczniemy myśleć odkryjemy prawdę.
Aprioryzm i teoria anamnezy
Aprioryzm - „przed doświadczeniem", wiedza niezależna od wszelkiego doświadczenia (a priori - „z tego, co jest przed"). Człowiek rodzi się wyposażony w pewne treści poznawcze. Wiedza jest w nas, uczenie się to przypominanie. Teoria anamnezy - (od anamnesis - przypominanie). Umyśl nasz oglądał idee w poprzednim życiu i zachował o nich pamięć.
Wiedza wrodzona wyprzedza postrzeganie (np. własności figur geometrycznych znają ludzie nigdy nie uczący się geometrii). W świecie idei dusza poznaje wiedzę bezpośrednio, w ciele trud poznania (w zależności od tego kim się jest). Jest to szkoła apigorystyczna (przeciwnie do empiryzmu genetycznego).
Rodzaje wiedzy
1) wiedza wrodzona - przypominanie, wyprzedza postrzeganie, nie wywołuje pojęć, lecz jedynie je przypomina (sprzed urodzenia, gdy dusza mogła kontemplować wieczne idee).
2) wiedza zmysłowa - oparta na postrzeganiu, zależna i niepewna, podporządkowana wiedzy wrodzonej.
Status i źródła wiedzy ogólnej
Trzeba posiąść wiedzę, aby czynić dobro, trzeba to dobro znać. Nie ma dwóch rodzajów poznania, jest jedno – racjonalne poznanie idei, wszystko inne jest domysłem. Stopnie poznania: rozumowe, zmysłowe. Myśli: dyskursywne, intuicyjne.
Dialektyka - czysta metoda naukowa, bezobrazowe myślenie, zestawienie pojęć i twierdzeń, ich analiza i synteza. Przepis na postępowanie naukowe: l) założenie najsilniejszego twierdzenia logicznego, 2) co z tym twierdzeniem zgodne, to prawda.
PLATON: koncepcja etyczna i polityka- teoria czterech cnót, jedność polityki i etyki, cel polityki, struktura i ustrój państwa, rozumienie władzy.
Koncepcja etyczna i polityka - teoria czterech cnót
Koncepcja cnoty jako lądu harmonii duszy. Teoria 4 cnót: 1) mądrość (cnota części rozumnej duszy), 2) męstwo (części impulsywnej), 3) panowanie nad sobą (pożądliwej) 4) sprawiedliwość (łączy wszystkie części duszy, utrzymuje w nich ład)
Jedność polityki i etyki
Polityka pospolita - wydawanie zarządzeń, zabiegi prawne. Polityka prawdziwa- sztuka prowadzenia ludzi ku dobru (dobro duchowe wyższe niż materialne). Doprowadzi do nowej
fazy moralności, przyczynia się do rozwoju moralnego, duchowego człowieka, pokazuje znaczenie wartości ponad i poza materialnych; prowadzi do rozwoju cnoty dzielności, mądrości, sprawiedliwości, doskonałości psychicznej i cielesnej. Dąży do ponadczasowych wartości dobra, prawdy, sprawiedliwości i piękna. Wtedy niknie sprzeczność, jest jedność etyki i polityki, Polityka nie sztuka, lecz nauka, bardziej teoretyczna niż praktyczna. Ma ona do spełnienia przybliżyć człowieka do idei, spowodować, że ci którzy sprawują władzę kierują się ideą i realizują określone idee. Polityczne = etyczne. „Najlepsze państwo, to takie, które jest podobne do jednego człowieka. Jak ma zraniony palec to cierpi całe ciało”.
Cel polityki
Doprowadzić do nowej formy moralności, rozwoju moralnego, duchowego człowieka, pokazuje znaczenie wartości ponad i poza materialnych, prowadzi do rozwoju cnoty dzielności, mądrości, sprawiedliwości, doskonałości psychicz...
Pyzata