ŚW. TOMASZ Z AKWINU (1225- 1274)
Duch filozofii św. Tomasza:
· Filozofia konkretna i realistyczna.
· Zadanie, jakie św. Tomasz przed sobą postawił → wyjaśnienie istniejącego bytu w takim stopniu, w jakim umysł ludzki jest do tego zdolny.
· Św. Tomasz wychodzi od istniejącego świata i bada, na czym polega jego byt, w jaki sposób ten świat istnieje, jaki jest warunek istnienia świata.
· Myśl św. Tomasza koncentruje się na najwyższym Bycie, który jest swoim własnym istnieniem.
· [Platon wyjaśniał świat raczej w kategoriach jego istoty, a nie istnienie] → św. Tomasz wyszedł poza filozofie istoty.
· Jego filozofia jest bardziej „obiektywna” niż „subiektywna” → nie stawia on na pierwszym planie swojego życia wewnętrznego [jak np. zrobił to św. Bonawentura]
· Teolog chrześcijański → „Pierwsza filozofia jest całkowicie nastawiona na poznanie Boga jako ostatecznego celu”. „Poznanie Boga jest najwyższym celem każdego ludzkiego poznania i działania”. → metafizyka ma własny przedmiot i właściwą sobie naturę, ale wskazuje na coś wyższego i domaga się zwieńczenia przez teologię.
· Św. Tomasz podjął się zadania o historycznym znaczeniu → usiłował dokonać próby syntezy arystoteleizmu i tradycji chrześcijańskiej.
· Od Arystotelesa św. Tomasz wziął przede wszystkim ciągłą i hierarchiczną koncepcję istot, żyjących w świecie. Uznał, że istotna jest jedność świata stworzonego.
· Właściwością jego myśli jest jasność wykładu i pogoda ducha → jest to myśl jak najdalsza od jakiegokolwiek patosu.
o W myśli św. Tomasza nie ma rozdarcia, poczucia tragizmu.
o Przechodzi od rozróżnienia do podobieństwa, nie wprowadzając zerwań.
· Myśl św. Tomasza nie rodzi się w walce→ w spokojny sposób przedstawia on kolejne aspekty problemu, dokonując wyboru między możliwymi opcjami.
Zasady bytu stworzonego:
· Bezpośrednim i właściwym przedmiotem intelektu ludzkiego w życiu obecnym jest dla św. Tomasza istota rzeczy materialnych.
· Substancje cielesne
o Istnieje wielość substancji.
o Umysł człowieka dochodzi do poznania dzięki doświadczeniu zmysłowemu → pierwsze konkretne przedmioty, które poznaje to przedmioty materialne.
o Refleksja nad przedmiotami materialnymi:
§ Prowadzi umysł do rozróżnienia między substancją a przypadłością oraz między różnymi rodzajami przypadłości,
§ [od Arystotelesa św. Tomasz przejmuje naukę o dziesięciu kategoriach- substancji i dziewięciu kategoriach przypadłości]
· Hylemorfizm:
o [od Arystotelesa→ hylemorficzne złożenie substancji materialnych]
o Materia pierwsza jest czystą potencją, a forma substancjalna jest pierwszym aktem ciała fizycznego.
§ Pierwszy akt → zasada, która umieszcza ciało we właściwej dla niego kategorii bytów i determinuje jego istotę.
o Materia rozważana sama w sobie jest pozbawiona jakiejkolwiek formy, jest czystą potencją.
§ → materia nie może istnieć sama z siebie (→ mówienie o aktualnie istniejącym bycie pozbawionym aktu, byłoby sprzecznością)
§ → materia pierwsza nie poprzedza formy w czasie, ale została stworzona razem z formą.
o W świecie materialnym aktualnie istnieją tylko jednostkowe złożenia hylemorficzne.
o [za Arystotelesem] Forma domaga się ujednostkowienia.
§ Forma jest tym, co umieszcza przedmiot we właściwej dla niego kategorii bytu.
§ → forma domaga się ujednostkowienia, by mogła się stać formą konkretnej substancji.
§ Zasadą jednostkowienia może być tylko materia, ale materia nie ma tych determinacji, które są konieczne, by mogła indywidualizować formę.
§ → św. Tomasz stwierdził, że zasadą jednostkowienia jest materia obdarzona koniecznością ilościowej determinacji, którą otrzymuje dzięki połączeniu z formą.
o Św. Tomasz nie twierdził, że formy najpierw istnieją oddzielnie, a później ulegają ujednostkowieniu→
§ Formy przedmiotów zmysłowych nie istnieją przed substancjami złożonymi → ale pojęcie jednostkowienia wywodzi się z platońskiego sposobu myślenia i mówienia o formach [Platon→ Arystoteles→ św. Tomasz]
· Odrzucenie teorii rationes seminales:
o Konsekwencja doktryny, wg której materia jest czystą potencją.
o Gdyby św. Tomasz przyjął teorię rationes seminales → musiałby przypisać akt temu, co jest samo w sobie aktu pozbawione.
o Zmiana zakłada „brak”, czyli potrzebę nowej formy, której substancja jeszcze nie ma, ale „domaga się” jej posiadania wskutek modyfikacji wywołanych w niej przez czynnik sprawczy.
§ Np. Woda jest w stanie możności do stania się parą, ale stać się parą może tylko wtedy, jeśli zostanie podgrzana do pewnego poziomu przez czynnik zewnętrzny→ na tym poziomie rozwinie potrzebę formy pary, przy czym forma ta nie przychodzi z zewnątrz, lecz zostaje wydobyta z potencjalności materii.
· Św. Tomasz odrzucił teorię wielości form substancjalnych w substancji złożonej.
o → uznał jedność formy substancjalnej w każdej substancji.
· Występujące w substancjach materialnych złożenie hylemorficzne św. Tomasz ograniczył do świata cielesnego.
o [św. Bonawentura → rozciągnął je na aniołów]
· Rozróżnienie między materią a formą→ rozróżnienie między potencją a aktem
o → różnica między potencją a aktem jest szersza niż między materią a formą
o → podział między potencją a aktem przebiega przez całe stworzenie, a podział między materią a formą występuje tylko w stworzeniu cielesnym.
· Hierarchia bytów.
o Formy substancji nieorganicznych → formy wegetatywne → nierozumne formy zmysłowe zwierząt → rozumna dusza człowieka → anioły → Bóg
o Najniżej znajdują się byty mnie lub bardziej zmieszane z materią. Ponad nimi wszystkimi znajdują się ułożone hierarchicznie formy czyste, które są niematerialne. Między nimi→ najwyższa forma materialna i najniższa z form czystych→ ludzka dusza.
· Istnienie aniołów:
o Udowodnione jest rozumowo, bez odwoływania się do objawienia→ istnienia aniołów domaga się hierarchiczna struktura skali bytowej.
o → istnieje luka pomiędzy rozumną duszą człowieka a Bogiem:
§ Rozumna dusza człowieka → stworzona, skończona, umieszczona w ciele; Bóg→ nie stworzony, nieskończony, czysty duch
§ → Między duszą ludzką a Bogiem muszą znajdować się skończone i stworzone formy duchowe, które jednak są pozbawione ciała.
· Anioły nie są złożone hylemorficznie.
o Miejsce, jakie zajmują w hierarchii bytowej wymaga ich całkowitej niematerialności.
o Anioły są inteligencjami, które za swój właściwy przedmiot mają przedmioty niematerialne.
o [św. Bonawentura→ anioły muszą być złożone hylemorficznie, bo inaczej byłyby czystym aktem, a tym może być tylko Bóg]→ św. Tomasz się z tym nie zgadzał
· Odrzucenie hylemorficznego złożenia aniołów→ odrzucenie wielości aniołów w obrębie gatunku:
o Zasadą jednostkowania jest materia, a w aniołach brak jakiejkolwiek materii.
o → każdy anioł wyczerpuje zdolność swojego gatunku i jest sam swoim własnym gatunkiem→ istnieje tyle gatunków, ile jest aniołów.
o Kiedy dochodzi się do form czystych, nie ma powtarzania→ każdy poziom w hierarchii jest poziomem indywiduów→ w każdym poziomie znajduje się tylko jeden anioł.
· Istota a istnienie:
o Istnienie- fakt, że coś jest.
§ Istnienie jest podstawowym składnikiem bytu, różnym od jego treści (istoty).
§ Dzięki istnieniu byt odróżnia się od nicości. → byt skończony jest bytem dlatego, że przysługuje mu istnienie.
§ Św. Tomasz pod wpływem filozofii arabskiej twierdził, że istnienie jest „największą doskonałością wszystkich rzeczy”, ich ostatecznym „urzeczywistnieniem i zaktualizowaniem”.
o Istota- to, czym coś jest.
§ Istotą bytu cielesnego jest substancja złożona z materii i formy
§ Istotą bytu niematerialnego skończonego jest sama forma.
o Istnienie ma się do istoty jak akt do potencji.
o Tym, co aktualizuje istotę, jest istnienie.
o W substancjach rozumnych, u których forma jest samoistną substancją (bez materii)→ forma jest tym, co jest→ istnienie jest aktem, dzięki któremu forma jest.
o W substancjach złożonych z materii i formy → dwojakie złożenie z aktu i potencji:
§ 1) złożenie w samej substancji → złożenie z materii i formy
§ lub 2) złożenie samej substancji→ która jest złożona z istnieniem
o → istnienie nie jest ani materią, ani formą.
o → istnienie nie jest ani istotą, ani częścią istoty.
o „Istnienie oznacza pewien akt; nie mówi się bowiem, że jakaś rzecz bytuje, przez sam fakt, iż jest w możności, lecz przez fakt, że jest w akcie”.
o Istoty i istnienia nie można oddzielić od siebie fizycznie.
o Różnica między istotą a istnieniem miała dla św. Tomasza charakter metafizyczny, ponieważ istota i istnienie to dwie konstytutywne zasady metafizyczne każdego bytu skończonego.
o Tylko w Bogu istota i istnienie są tożsame.
§ → Bóg istnieje z konieczności, ponieważ Jego istotą jest istnienie.
§ Gdyby istnienie nie było tożsame z samym Bogiem i z Jego istotą, musiałby być powodowane przez coś zewnętrznego wobec Boga, a to jest niemożliwe.
o Nie ma istoty bez istnienia i nie ma istnienia bez istoty.
o [problem istnienia i istoty przed św. Tomaszem podjęli filozofowie arabscy → Al.-Farabi zauważył, że analiza istoty bytu skończonego nie prowadzi do jego istnienia → gdyby tak było, wystarczyłoby wiedzieć, czym jest natura ludzka, aby wiedzieć, że człowiek istnieje (a tak nie jest)]
Bóg:
· (dowody na istnienie Boga- zob. dowody na istnienie Boga w średniowieczu)
· św. Tomasz nie odwoływał się wprost do pojęcia Boga występującego w ludzkim umyśle → św. Tomasz starał się zbliżyć do właściwego pojęcia Boga, wznosząc się coraz wyżej w hierarchii znanych mu istot.
o → doszedł do najwyższego punktu granicznego, jaki można osiągnąć i tam szukał istoty Boga.
o [to jest metoda arystotelesowska]
· Bóg jako graniczne pojęcie wykracza poza każde ludzkie wyobrażenie.
o Aby poznać Boga, należy ruszyć w drogę→ dwie drogi:
§ Via negationis
§ Via eminentiae
· Nie możemy powiedzieć niczego, co we właściwy sposób odnosiłoby się do Boga→ nasz język jest na to zbyt ludzki. → Możemy jednak powiedzieć, czym Bóg nie jest→ via negationis:
o O Bogu możemy powiedzieć bardzo dużo za pomącą przeczenia, ni mając zamiaru sprowadzać Go do ludzkich norm.
o Np. możemy wykluczyć, że Bóg jest istotą uwarunkowaną i przypadkową, bo to właśnie on, jako istota konieczna, powoduje istnienie tego wszystkiego, co jest przypadkowe.
· Via eminentiae:
o Polega na wychodzeniu od cech, które dostrzega się u stworzonych istot, następnie zaś potęguje się owe cechy do tego stopnia, że wykraczają poza ludzką wyobraźnię.
· Analogia:
o Jesteśmy w stanie przyznać Bogu pewne właściwości na mocy analogii.
o Św. Tomasz definiował analogię jako sposób oznaczania pośredni między oznaczeniem jednoznacznym, kiedy nazwę przypisujemy dwóm rzeczom w tym samym znaczeniu, a wieloznacznym, kiedy tę samą nazwę przypisujemy dwóm rzeczom o różnych znaczeniach.
o Formułując twierdzenia o Bogu, używamy analogii jednego przedmiotu do drugiego.
§ Orzekając o Bogu, że jest bytem, stwierdzamy, że to, co nazywamy bytem w stosunku do rzeczy stworzonych, ma swoją przyczynę w pewnej własności Boga, którą również nazywamy bytem, ale która jest innym bytem niż byt rzeczy i jest źródłem ich bytu.
§ → w ten sposób byt stworzeń jest analogatem bytu Boga.
· Bóg jest całkowicie inny od wszystkich znanych nam istot→ w miarę naszych możliwości nie powinniśmy rezygnować z poznania Go, ani z mówienia o Nim
· Kościół katolicki→ w procesie rozumowania powinniśmy zdać się na łaskę.
· Łaska jest uwieńczeniem rozumu, a nie jego zaprzeczeniem.
o Ludzki rozum jest darem od Boga. Łaska nie jest sprzeczna z intelektem→ zastępuje ona jedynie wysiłki rozumu tam, gdzie okazują się one niewystarczające.
Człowiek:
· Człowiek jest złożony z duszy i ciała→ dusza jest formą ciała.
· Władza intelektualna jest w swoim działaniu niezależna od ciała→ nieśmiertelność.
· Dusza oddzielona od ciała nie może spełniać najniższych funkcji → jest bytem niepełnym.
o By uzyskać pełnię swojego bytu, musi połączyć się z ciałem.
o → wyjaśnienie w sposób filozoficzny zmartwychwstania ciał.
· Dusza i ciało stanowią jedno.
· Poznanie:
o Świat został stworzony przez Boga → należy mu się więc poznanie.→ powinniśmy badać świat, możemy to uczynić, bo mamy rozum.
o Pierwszym etapem tworzenia pojęć jest postrzeżenie zmysłowe → jest ono źródłem wszelkiego poznania.
o Kolejny etap poznania→ przetworzenie danych zmysłowych w pojęcie (abstrakcja)
§ W procesie abstrakcji uczestniczy intelekt możnościowy i intelekt czynny.
§ Intelekt możnościowy→ pełni funkcję receptywną
§ Intelekt czynny→ sprawia, że z danych zmysłowych wyłączane są treści jednostkowe, a pozostają istotowe.
o Warunek formułowania twierdzeń i wnioskowań → pierwsze zasady rozumowania (np. zasada wyłączonego środka itp.)
· „Sprzeciwić się nakazowi rozumu, to jak sprzeciwić się Bożemu nakazowi”.
...
damecka1