PODTYP: TRACHEATA (TCHAWKOWCE)
GROMADA: INSECTA (OWADY)
1. Charakterystyka ogólna:
· segmentacja heteronomiczna
· ciało złożone z głowy (6), tułowia(3) i odwłoka (6 – 12 segm.)
· jedna para czułków
· trzy pary przysadek gębowych
· trzy pary odnóży krocznych
· narządy oddechowe - tchawki
· u niektórych wyst. jedna lub dwie pary skrzydeł
· pełna segmentacja (21 segm) może ulec zróżnicowaniu, hypertrofi, redukcji lub zlaniu.
· płytki segmentacyjne: tergit – grzbietowa, sternit – brzuszna i dwie boczne – pleuryty.
BUDOWA ZEWNĘTRZNA
Głowa
1. Puszka głowowa:
· jednolita, pierwotnie złożona z 6 segmentów: akronu, czułkowego, wstawkowego, żuwaczkowego, szczękowego i wargowego.
· ze wzgl. na położenie otworu gębowego wyróżniamy głowę:
o hypognatyczną – po stronie brzusznej
o prognatycza – bardziej z przodu
o opistognatyzna – przesunięty do tyłu
· w puszce głowowej hypognatycznej wyróżniamy:
o wargę górną – labrum
o nadustek – clypeus
o czoło – frons
o ciemię – vertex
o policzki – genae pochodne tergitów
o zapoliczki - postgenae
o potylica – occiput
o zapotylica - postocciput
o szew epistomalny
o szew ciemieniowy, czyli epikranialny – sutura coronalis
o szew potylicowy, czyli zażuchwowy – sutura occipitalis
o szew zapotylicowy – sutura postoccipitalis
o oczy, boczne przyoczka i czułki osadzone na ciemieniu
o przyoczko środkowe na czole
o podgębie – hypopharynx, czyli fałd dzielący jamę gębową na część:
§ przednią – cibarum z otworem gębowym pochodne
§ tylna – salivarium z gruczołami ślinowymi sternitów
o przysadki gębowe:
§ żuwaczki – mandibulae na granicy tergitów
§ szczęki – maxillae i sternitów
§ warga dolna – labium
· szkielet wewnętrzny puszki głowowej – tentorium – wzmacnia puszkę, podtrzymuje przełyk i jest miejscem przyczepu mięśni. Składa się z
o ramion przednich, łączących się ze szwem epistomalnym
o ramion tylnych połączonych z końcami szwu zażuchwowego
o ramion górnych odchodzących od ramion przednich i łączących się z puszką
o głowa łączy się z tułowiem za pośrednictwem odcinka szyjnego – cervixa.
2. Czułki - antennae:
· przydatki drugiego segmentu głowowego
· składają się z:
o trzonka – scapus, połączony stawowo z puszką głowową, poruszają nim mięśnie czaszkowe
o nóżki – pedicellum
o biczyka – flagellum (u niektórych jako obrączka – annulus), wieloczłonowy, bez mięśni
· na czułkach znajdują się narządy zmysłów – dotyku i powonienia
3. Narządy gębowe, tworzące aparat ortopteroidalny :
· służą do pobierania pokarmu i gryzienia
· złożone z : przysadki gębowe (żuwaczki, szczęka, warga dolna) + warga górna + podgębie a także czasami gardziel i gruczoły ślinowe
§ warga dolna (labium) – fałd zwisający przed jamą gębową, połączony z nadustkiem
· żuwaczki (mandibulae) – najbardziej zesklerotyzowane, łączą się z puszką głowową
1 lub 2 stawami, ich wewn. brzegi zaopatrzone w zęby.
· szczęka (maxillae) – zbudowana z:
o kotwiczki – cardo
o pieńka – stipes, na którym osadzone są:
§ ostra żuwka wew. – lacinia i tępa żuwka zewn. – galea
§ głaszczek szczękowy – palpus maxillaris
· warga górna – powstała z drugiej pary szczęk, zamyka jamę gębową od tyłu, zbudowana z:
o podbródek – submentum
o bródkę – mentum
o języczki – glossae
o przyjęzyczki – paraglossae
o głaszczki wargowe – palpi labiales
4. Modyfikacje narządów gebowych: …..str 409 - 415
Tułów
1. Tułów – thorax:
· złożony z 3 segmentów
· zaopatrzony w narządy ruchu – odnóża i skrzydła
· wyróżniamy: przed -, śród – i zatułów
· w tergitach śród – i zatułowia wyróżniamy:
o przedtarczę – praescutum
o tarczę – scutum
o tarczkę – scutellum
o zatarczę – postnotum
Wszystkie te elementy są oddzielone od siebie szwami
· pleuryt wzmocniony grzebieniem pleuralnym, który dzieli go na część przednią – episternum (episternit) i tylną – epimerum (epimeryt). W przedłużeniu grzebienia znajduje się kolumienka - columella, która stanowi punkt podporowy dla skrzydła.
· od sternitu w głąb tułowia odchodzi poprzeczna, długa apofyza – widełki (furca).
· u form bezskrzydłych segmenty tułowia są homonomiczne, natomiast u uskrzydlonych przedtułów jest mniejszy i od śró – i zatułowia.
2. Nogi:
· osadzone między pleurytem a sternitem
· zbudowane z:
o biodra – coxa
o krętacza – trochanter
o uda – femur
o goleń – tibia
o stopa – tarsus
· poszczególne elementy odnóża połączone są stawami
· noga utrzymuje kontakt z podłożem za pomocą 1 – 5 członowanej stopy i przedstopia.
· przedstopie może się składać z:
o 1 – 2 pazurków (wyst. u większości)
o śródpazurka – empodium
o poduszeczki – arolium
o przylg – pulvillae
· wyróżniamy odnóża:
o kroczne
o skoczne
o pływne
o czepne
o chwytne
o do przenoszenia pyłku
o grzebne
3. Skrzydła:
· powstają jako uchyłki ściany ciała, w które wchodzą nerwy, tchawki i hemolimfa. Następnie kom. hypodermy rozpłaszczają się, a w miejscu przebiegu nerwów i tchawek powstają żyłki, które stanowią rusztowanie skrzydeł. Część żyłek utworzona jest przez obie błony skrzydłowe, część przez grzbietową lub brzuszną błonę.
· u niektórych (ważki, błonkówki) na przedniej krawędzi skrzydła wyst. pterostigma – silniej zesklerotyzowany twór powstały z rozszerzenia żyłki.
· skrzydła osadzone są na śród – i zatułowiu za pośrednictwem stawów skrzydłowych
· w skład stawu skrzydłowego wchodzą:
o przedni i tylny płat tergalny
o 3 – 4 płytki skrzydłowe
o 2 dwuwarstwowe płytki środkowe
o płytki ramieniowe
o pokrywka
o słupek pleuralny
o płytki przyskrzydłowe i podskrzydłowe
· u większości wyst. skrzydła błoniaste
· u niektórych (chrząszcze, karaczany) skrzydła przednie ulegają sklerotyzacji i funkcjonują jako pokrywy lub półpokrywy.
· w spoczynku skrzydła mogą być rozpostarte na boki, złożone nad lub wzdłuż grzbietu lub też schowane pod pokrywami. We wszystkich tych przypadkach jednak błona skrzydłowa nie ulega sfałdowaniu.
Odwłok
1. Odwłok – abdomen:
· pierwotnie składa się z 12 segmentów, lecz liczba ta może ulec zmniejszeniu przez autrofię lub inne przekształcenia. Przekształcenia mogą dotyczyć tylko części przedniej bądź tylnej odwłoka lub też poszczególnych segmentów. W ostatnim przypadku liczba tergitów i sternitów może nie być jednakowa.
· wyróżniamy część:
o pregenitalną – przednią, w której mieści się serce, przewód pokarmowy, gonady, ciało tłuszczowe
o tylną, na którą składają się segmenty: genitalne (8 i 9) i postgenitalne (10 i 11)
· otwór odbytowy wyst. na segm. 12 (telson) albo 11 lub 10, gdy końcowe segmenty zanikają. Wówczas od strony grzbietowej jest przykryty płytką – epiproktem, a od strony brzusznej parą wąskich płytek – paraproktów.
· otwór płciowy żeński mieści się na 8 lub 7 sternicie, natomiast męski na 9.
2. Przysadki odwłokowe:
· funkcje przysadek: rozród, lokomocja, oddychanie i inne
· ze względu na pochodzenie możemy wyróżnić:
o przysadki będące zmodyfikowanymi odnóżami
o twory nie homologiczne z odnóżami odwłokowymi
· wyróżniamy m. in.:
o aparat skoczny – złożony z cewki brzusznej, hamowidła i widełek
o wyrostki rylcowe – aerci
o nogi rzekome, od 2 – 8 par
o skrzelotchawki
o przysadki męskie – znajdują się na 9 segmencie: walwy, homologiczne z odnóżami oraz narząd kopulacyjny – aedeagus
o przysadki żeńskie tworzą u niektórych pokładełko do składania jaj.
BUDOWA WEWNĘTRZNA
Powłoka ciała
1. Powłoka ciała, a także wyściółka układu tchawkowego oraz przedni i tylny odcinek jelita złożone są z:
· naskórka - hypoderma
· oskórka – kutikula, dodatkowo może być pokryta woskiem i warstwą cementową
2. Kutikula:
· zbudowana z chityny, wosków, białek, lipidów, garbników itp.
· wyróżniamy:
o prokutikulę – gruba, zawiera chitynę i proteiny, jej wzrost i sklerotyzacja odbywa się przed i po linieniu, zróżnicowana na:
§ endokutikulę - elastyczna
§ egzokutikulę – zgarbowana
o...
aamelinium