0030.pdf

(219 KB) Pobierz
Prawo a założenia nauki ergonomii
Cezary Bojek, Ernest Bojek
Prawo a założenia nauki ergonomii
1. Wprowadzenie
Człowiek, dopasowując otaczające go środowisko do swoich
potrzeb i możliwości, początkowo udoskonalał stosowane przezeń
narzędzia przez likwidację błędów wykrytych w czasie ich użytkowania.
Dopiero w drugiej połowie XX w. ukształtowało się ściśle naukowe
podejście do tego zagadnienia. Oparte zostało na informacjach z różnych
dziedzin wiedzy o człowieku. Powstała nauka stosowana zwana
ergonomią, wywierając wpływ na kształtowanie się ludzkiego środowiska
technicznego. Pierwotnie miała ona na celu dostosowanie środowiska i
organizacji pracy do możliwości psychofizycznych człowieka. Z czasem
stała się jednym z podstawowych wyznaczników w projektowaniu
przedmiotów użytkowanych w życiu codziennym. Jej wyodrębnienie stało
się powodem kształtowania instytucji społecznych i kreowania zmian w
systemach prawnych. Stanowiła czynnik prawotwórczy w normach
wewnętrznych, a także powszechnie obowiązujących. Była wyznacz-
nikiem stosowania prawa, a zarazem determinantą tworzenia wyspecja-
lizowanych podmiotów prawnych i rozwoju administracji 1271 .
Efektem działań ergonomicznych jest poprawa warunków i
zapewnienie wygody podczas pracy oraz w życiu codziennym, a także
optymalizacja biologicznych kosztów wykonywanych przez człowieka
różnorakich czynności. Realizacja tych celów nie byłaby jednak możliwa
bez wykorzystania wiedzy pochodzącej z wielu nauk o człowieku.
Ergonomia jest zatem nauką interdyscyplinarną, kompleksowo skupiającą
dorobek takich dziedzin, jak fizjologia, psychologia, czy antropologia 1272 .
1271 Por. L.-J. Lin, H.H. Cohen, Accidents in the trucking industry , International
Journal of Industrial Ergonomics, 20, 1997, s. 299, i zawarte tam zdanie:
“Instituting a vehicle inspection, repair and maintenance program in
accordance with 49 CFR 396, Inspection, Repair, and Maintenance, can help
greatly in preventing on-the-road accidents resulting from malfunctioning of
vehicle parts. Various parts, especially brakes, tires, and steering wheels,
should be inspected on regular basis since they usually immediately contribute
to serious motor vehicle accidents”.
1272 Zarazem kształtowanie jej przedmiotu badawczego stanowiło determinantę
rozwoju określonych poglądów w szeroko pojętych naukach społecznych.
Badania antropologiczne w ramach analizy ergonomicznej związane są przede
438
Na przykład zakres pomiarów wykonywanych w antropometrii znacząco
poszerzył się pod wpływem ergonomii. Istotne stały się bowiem pomiary
wykonywane w ruchu, w różnych pozycjach ciała. Ma to zasadnicze
znaczenie przy projektowaniu przestrzeni pracy, wyznaczaniu zasięgów
ruchu. Trzeba jednak pamiętać, że wyznaczniki antropometryczne nie
mogą być definitywnym czynnikiem determinującym przestrzenne
wymiary środowiska technicznego. Muszą one podlegać weryfikacji ze
strony innych dziedzin takich, jak psychologia czy fizjologia. Fakt ten
stanowi podstawę działań ergonomicznych, które opierają się na
kompleksowym połączeniu wiedzy o człowieku. Dzięki temu możliwe
jest stworzenie optymalnych warunków do wszelkich przejawów jego
egzystencji.
2. Ergonomia i jej zagadnienie analityczne
Ergonomia jest nauką o stosunkowo krótkim rodowodzie.
Określenie „ergonomia” zostało w literaturze naukowej po raz pierwszy
wprowadzone przez polskiego przyrodnika prof. Wojciecha Bogumiła
Jastrzębowskiego w roku 1857. W artykule zatytułowanym Rys
Ergonomji, czyli Nauki o Pracy opartej na prawdach poczerpniętych z
wszystkim z określeniem morfologicznych cech pomiarowych ciała
człowieka. Zajmuje się tym antropometria, która dostarcza informacji
determinujących kształt i rozmieszczenie urządzeń technicznych. Główną
zasadą każdej oceny ergonomicznej jest przystosowanie środowiska
technicznego do człowieka, nigdy zaś odwrotnie. Ignorowanie tej zasady
może odbijać się negatywnie na efektywności wykonywanych przez człowieka
czynności, a także na jego zdrowiu. Ergonomiczna analiza przedmiotu nie
opiera się oczywiście na wymiarach pojedynczych osobników. Trzeba tu
uwzględnić szerszą grupę ludzi, biorąc pod uwagę zróżnicowanie wieku, a w
zależności od potrzeb i płci badanych. Dlatego dane antropometryczne na
potrzeby ergonomii uzyskuje się na podstawie badań dużej próby wybranej z
populacji, dla której przeznaczony jest projektowany obiekt. Analiza
statystyczna daje możliwość śledzenia rozkładu określonych cech w populacji
i wyselekcjonowania tych wartości, które przy zastosowaniu w ocenie
ergonomicznej uwzględniają potrzeby i możliwości największej liczby
użytkowników. Na tej podstawie tworzy się atlasy antropometryczne
przeznaczone dla projektantów, które stanowią zbiór różnych pomiarów ciała
danej populacji. Podlegają one systematycznej weryfikacji, gdyż nasze
możliwości i potrzeby ulegają ciągłym zmianom w czasie. Stanowią one
podstawę zmian w prawie, głównie wykonawczym.
439
Nauki Przyrody sformułował on definicje ergonomii w sposób
następujący: „Nazwiskiem Ergonomii, wziętej od wyrazu greckiego
ergon ( ... ) praca i nomos ( ... ) prawo, zasada, oznaczamy Naukę o Pracy,
czyli o używaniu nadanych człowiekowi od Stwórcy sił i zdolności (…)”.
Używanie tych „sił” według Jastrzębowskiego musiało odbywać się w
sposób racjonalny tak, aby nie było dla człowieka uciążliwe, a sam proces
pracy powinien przynosić możliwie najwięcej pożytku przy jak
najmniejszym zmęczeniu. Ergonomia powinna koncentrować się wokół
zagadnień znaczenia i korzyści płynących z pracy, nie tylko tych
materialnych, ale także duchowych, jak „szczęśliwość”, czyli zadowo-
lenie i satysfakcja z wykonywanych zajęć 1273 . Ogólnym celem ergonomii
postulowanym przez Jastrzębowskiego miała być humanizacja pracy.
Prawdziwy rozwój ergonomii nastąpił około sto lat później i był
przejawem wyraźnie odczuwalnego dysonansu w procesie wykorzys-
tywania przez człowieka urządzeń technicznych. Intensywny rozwój
techniki w czasie II wojny światowej umożliwił tworzenie nowoczesnego,
ale i skomplikowanego sprzętu wojskowego, którego obsługa w czasie
użytkowania zaczęła sprawiać problemy. Fakt ten zmusił konstruktorów
do zwrócenia uwagi na ograniczenia i możliwości fizyczne, fizjologiczne
i percepcyjne człowieka. Zrozumienie tych zagadnień, a potem ich
uregulowanie, nie byłoby jednak możliwe bez pomocy specjalistów
zajmujących się badaniami nad człowiekiem. Początkowo zaangażowano
do pracy tylko psychologów. W USA powstała w czasie wojny nauka
zwana psychologią inżynieryjną, której funkcją było dostosowanie
urządzeń sygnalizacyjnych i sterowniczych do potrzeb ludzkich 1274 .
Wymierne skutki tej współpracy skłoniły do szerszego zastosowania
wiedzy o człowieku w innych obszarach jego życia. Były podstawą
kreowania postulatów de lege ferenda . Zakres zainteresowań ergonomii
rozwijał się, rozszerzając na coraz to nowsze dziedziny ludzkiej
egzystencji. Punktem wyjściowym rozwoju współczesnej ergonomii była
jednak analiza układu jaki tworzy człowiek i maszyna. Zakres tej analizy
szybko się powiększył o całe środowisko pracy, uwzględniając w nim nie
tylko techniczne elementy, ale także czynniki fizyczne takie, jak
1273 W. Jastrzębowski, Rys Ergonomji, czyli Nauki o Pracy opartej na prawdach
poczerpniętych z Nauki Przyrody , Przyroda i Przemysł, Poznań 1857,
przedruk opublikowany przez Centralny Instytut Ochrony Pracy, Warszawa
1997, s. 29 i 37.
1274 J. Rosner, Ergonomia , Warszawa 1985, s. 15–16.
440
oświetlenie, hałas, drgania, wstrząsy, promieniowanie cieplne i
mikroklimat 1275 .
Efektem działań ergonomii jest optymalizacja warunków pracy,
czyli stworzenie takiego stanu, w którym obciążenie pracą jest możliwie
najmniejsze i zapewnia ochronę zdrowia osoby wykonującej pracę. Poza
względami bezpieczeństwa ważne jest także zapewnienie komfortu i
wygody podczas pracy. Prawidłowa analiza ergonomiczna środowiska
pracy daje również możliwości zwiększenia wydajności przy jak
najmniejszym koszcie biologicznym człowieka. Dostrzegalne korzyści z
wdrażania myśli ergonomicznej są więc w układzie człowiek–praca
dwoiste. Z jednej strony wzrost bezpieczeństwa, ochrona zdrowia i
eliminacja zbędnego obciążenia sprawiają, że stosunek człowieka do
pracy staje się bardziej pozytywny. Tu spełnia się idea humanizacji pracy
postulowana już przez prof. Jastrzębowskiego. Z drugiej strony wzrost
wydajności pracy jest wymiernym skutkiem ekonomicznym wynikającym
z analizy ergonomicznej.
Czynniki te spowodowały szybki rozwój zakresu zainteresowań
ergonomii. Pierwotnie kształtowała się ona wyłącznie jako nauka o pracy.
Dziś ma znacznie szerszy obszar wpływów. Szczególne znaczenie dla
rozwoju standardów, a kolejno norm prawnych związanych z ergonomią
miała efektywna działalność organizacji międzynarodowych. Definicja
przyjęta przez Międzynarodowe Towarzystwo Ergonomiczne
( International Ergonomics Association ) w roku 2000 określa dziedzinę
następująco: „Ergonomia (lub czynnik ludzki) jest dyscypliną naukową
zajmującą się zrozumieniem wzajemnego oddziaływania między ludźmi a
innymi elementami systemu; jest profesją, która stosuje teorie, zasady,
dane i metody w projektowaniu tak, aby optymalizować dobro ludzkie i
całkowitą wydajność systemu. Ergonomiści wnoszą swój wkład w
projektowanie i ocenę przedsięwzięć, prac, produktów, środowisk i
systemów, aby uczynić je kompatybilnymi z potrzebami, zdolnościami i
ograniczeniami ludzi” 1276 . W tym ujęciu ergonomia zajmuje się
1275 Idem , Podstawy ergonomii , Warszawa 1982, s. 64.
1276 Zob. http://www.iea.cc.; i dostępną tam treść definicji: “Ergonomics (or
human factors) is the scientific discipline concerned with the understanding of
interactions among humans and other elements of a system, and the profession
that applies theory, principles, data and methods to design in order to optimize
human well-being and overall system performance. Ergonomists contribute to
the design and evaluation of tasks, jobs, products, environments and systems
441
określeniem wzajemnych relacji między człowiekiem a całym
otaczającym go środowiskiem technicznym, które tworzy pewne systemy,
zbiory różnych elementów, między którymi z kolei istniej sieć
oddziaływań i relacji 1277 . Definicja ta podkreśla także główne zadanie
ergonomii, jakim jest zastosowanie wiedzy teoretycznej tej nauki w
praktyce, co zapewnia takie kształtowanie otoczenia, aby było ono
możliwie najbardziej komfortowe dla człowieka, a więc i bezpieczniejsze
dla jego zdrowia.
Poszerzenie zakresu badań wymusiło powstanie nowego układu
analizowanego w ergonomii, który Edward Franus nazwał „systemem
człowiek–technika”. Podsystem technika odnosi się nie tylko do różnych
wytworów technicznych, czy to użytkowanych w procesie pracy, czy w
życiu codziennym. W jego obrębie wyróżnia się wszelkiego rodzaju
działania mające na celu określenie i optymalizację warunków pracy oraz
życia, a także styl administrowania ludźmi w różnych procesach 1278 .
Ukrywa się w tym walor interdyscyplinarny, wiążący się z procesami
normatywnymi, nie tylko normotwórczymi, ale także wykonawczymi.
Rozpatrywanie tak szerokiego systemu nie jest proste i wymaga
współpracy dziedzin wiedzy dotyczących obojga jego elementów, a zatem
zarówno nauk o człowieku, jak również nauk techniczno-
organizacyjnych 1279 . Pomimo znacznych możliwości przystosowawczych
człowieka, nie jest on w stanie przekroczyć określonych granic budowy i
fizjologii swojego organizmu 1280 . Określeniem tych granic w ergonomii
zajmują się właśnie dyscypliny wiedzy o człowieku. Należą do nich:
antropologia (zwłaszcza antropometria i antropologia ergonomiczna),
biomechanika, fizjologia, psychologia, medycyna, pedagogika i
socjologia, a także prawo 1281 . Ich wkład w analizę ergonomiczną jest
oczywiście, w zależności od problemu, różnorodny. Na przykład wymiary
urządzeń techniczny, czy też odpowiedni zakres ruchów poszczególnych
in order to make them compatible with the needs, abilities and limitations of
people”.
1277 E. Franus, Struktura i ogólna metodologia nauki ergonomii , Kraków 1992,
s. 183.
1278 Ibidem , s. 58–61.
1279 E. Górska, Ergonomia – projektowanie, diagnoza, eksperymenty , Warszawa
2002, s. 14.
1280 J. Rosner, op. cit. , s. 21–26.
1281 A. Batogowska, A. Malinowski, Ergonomia dla każdego , Poznań 1997, s. 10.
442
Zgłoś jeśli naruszono regulamin