EMPATIA Plan pracy: 1. Historia empatii. 2. Naturalny rozw�j empatii od wczesnego dzieci�stwa po okres dorastania (wg Martina Hoffmana) 3. Empatia w stosunku do cudzych uczu� Ø dobra komunikacja Ø taktowny styl bycia 4. Konflikty i ich rozwi�zywanie Literatura 1. Daniel Goleman „Inteligencja emocjonalna”; prze�. [z ang.] Andrzej Jankowski Pozna�; Media Rodzina of Pozna�, 1997 2. Mark H. Davis „Empatia”; t�. [ z ang.] Jolanta Kubiak Gda�sk; Gda�skie Wydaw. Psychologiczne, 1999 3. John Gray „M�czy�ni s� z Marsa, kobiety z Wenus”; Zysk i S-ka Wydawnictwo Pozna�, 1996 „Aby zrozumie� ludzi, trzeba stara� si� us�ysze� to, czego nigdy nie m�wi� i by� mo�e nigdy nie powiedzieliby” (Autor nieznany) Kluczem do rozumienia drugiego cz�owieka jest �wiadomo�� swoich i jego stan�w emocjonalnych. Empatia istnieje tak d�ugo, jak istnieje wra�liwo��, lito��, przejmowanie si� troskami drugich, ch�� niesienia pomocy i �wiadome ograniczanie w�asnych pragnie� na rzecz innych. Dlaczego jednak tak wiele jest zachowa� nastawionych na realizacj� w�asnych zamierze�? Tomasz Hobbes (1651), stwierdzi�, �e „ludzka natura jest w�a�nie taka, �e nieuniknionym efektem �ycia spo�ecznego jest niemal otwarta wojna, kt�r� ka�dy prowadzi ze wszystkimi innymi. Poniewa� nie istniej� �adne wewn�trzne przyczyny sk�aniaj�ce nas do tego, aby�my dobrowolnie pow�ci�gali nasze pragnienia, ka�dy d��y do zdobycia jak najwi�kszej ilo�ci d�br, zupe�nie nie licz�c si� z innymi (...)”. Mniej pesymistycznie przedstawi� problem Adam Smith (1759), stwierdzaj�c, �e jednostki same nak�adaj� na siebie ograniczenia, co wynika ze zjawiska wsp�odczuwania, okre�lanego cz�sto mianem empatii. Wg Smitha „wsp�odczuwanie jest to uczucie, kt�rego do�wiadczamy, obserwuj�c stany emocjonalne innych ludzi: wsp�czucie, jakie �ywimy dla nich, kiedy s� smutni; oburzenie – kiedy s� traktowani z lekcewa�eniem; rado�� – gdy osi�gaj� sukces (...). Wsp�odczuwanie jest mo�liwe wy��cznie dzi�ki sile wyobra�ni, poniewa� same nasze zmys�y nigdy nie by�yby w stanie w pe�ni poinformowa� nas o fizycznych i psychicznych doznaniach os�b trzecich, (...) dzi�ki wyobra�ni umieszczamy siebie w sytuacji drugiego cz�owieka, wchodzimy jak gdyby w jego cia�o i stajemy si� w jakiej� mierze t� sam� osob�. Dzi�ki wyobra�ni mo�emy do�wiadczy� prze�y� podobnych (cho� zazwyczaj mniej intensywnych) do dozna� drugiego cz�owieka ”. Jednak wsp�odczuwanie w uj�ciu w/w charakteryzowane jest jako „pasywne”. Po�o�ony jest tu nacisk na spos�b, w jaki obserwuj�cy cz�owiek dochodzi� do odczuwania tego, co odczuwali inni, lub co powodowa�o, �e czu� si� poruszony cudzym prze�yciem. Nowsze poj�cie „empatii” (z niem. Einf�hlung), sugeruje „bardziej aktywne usi�owania jednostki zmierzaj�ce do „wej�cia do wn�trza” kogo� innego, do, w pewnym sensie, „wyj�cia naprzeciw”, dzi�ki przemy�lanemu wysi�kowi intelektualnemu”. W odr�nieniu do teorii Smitha, nowe poj�cie empatii, rozumiane jako podzielanie stan�w emocjonalnych, otrzyma�o bardziej aktywny charakter. Tematyka empatii �ci�le powi�zana jest z problematyk� moralno�ci. Postawa empatyczna dochodzi stale do g�osu w os�dach moralnych, poniewa� dylematy moralne powstaj� wtedy, kiedy bierze si� pod uwag� osob� potencjalnej ofiary naszych decyzji: Czy powinienem sk�ama�, aby nie zrani� uczu� przyjaciela? Czy powinienem dotrzyma� obietnicy i odwiedzi� chorego przyjaciela, czy te� przyj�� w ostatniej chwili zaproszenie na przyj�cie? Kiedy nie powinno si� od��cza� aparatury podtrzymuj�cej �ycie osoby, kt�ra bez tej pomocy zmar�aby? Te problemy moralne przedstawia badacz empatii, Martin Hoffman, kt�ry twierdzi, �e „korzenie moralno�ci tkwi� w empatii, poniewa� tym, co popycha nas do pomagania innym ludziom, jest „empatyzowanie” z potencjalnymi ofiarami – osobami pogr��onymi w b�lu, kt�rym co� odebrano, kt�rzy co� stracili albo kt�rym zagra�a niebezpiecze�stwo. Hoffman stawia hipotez�, �e zdolno�� empatii sk�ania nas do przestrzegania pewnych zasad moralnych.. Wg niekt�rych specjalist�w, pierwszym zwiastunem empatii jest przygn�bienie doznawane przez dzieci, niemal od dnia swoich narodzin, kiedy s�ysz�, jak p�acze inne dziecko. Hoffman dostrzega naturalny rozw�j empatii od wczesnego dzieci�stwa po okres dorastania. Jednoroczne dziecko na�laduje zmartwienie innych os�b, prawdopodobnie po to, aby lepiej poj��, co one czuj�. Je�li na przyk�ad inne dziecko skaleczy sobie palec, jednolatek mo�e w�o�y� do buzi sw�j w�asny palec, aby sprawdzi�, czy jego r�wnie� boli. „Poznawcze odczuwanie innych”, czyli spos�b, w jaki wytwarzamy obraz innych w naszym umy�le, zw�aszcza je�li chodzi o relacj� „ja – inni”, u dziecka jednorocznego jest fragmentaryczne lub w og�le niedo�wiadczane. Przez wi�kszo�� pierwszego roku niemowl�ta nie maj� �wiadomo�ci o niezmienno�ci osoby, czyli zrozumienia, �e inni istniej� jak odr�bne jednostki psychiczne. Po uko�czeniu roku, kiedy zaczynaj� zdawa� sobie spraw�, �e s� inne od pozosta�ych os�b, dzieci zaczynaj� aktywnie pr�bowa� uspokaja� p�acz�cych, daj�c im na przyk�ad swoje pluszowe misie. Ju� w wieku dw�ch lat zaczynaj� u�wiadamia� sobie, �e uczucia innych os�b r�ni� si� od ich w�asnych, a zatem staj� si� bardziej wra�liwe na sygna�y ujawniaj�ce to, co czuj� inni. W p�nym dzieci�stwie, kiedy jeste�my zdolni dostrzec niedol� nie tylko w sytuacjach, z kt�rymi stykamy si� bezpo�rednio, i zrozumie�, �e czyja� sytuacja albo warunki, w jakich �yje, mog� by� sta�ym �r�d�em niedoli, empatia osi�ga najwy�szy poziom. W tym okresie dzieci mog� litowa� si� nad losem ca�ych grup ludzi, takich jak biedacy, uciemi�eni czy wyrzuceni poza nawias �ycia spo�ecznego. Zrozumienie to mo�e umocni� w okresie dojrzewania przekonanie moralne, kt�re koncentruje si� na ch�ci ul�enia takim osobom w niedoli czy na ch�ci walki ze spotykaj�c� ich niesprawiedliwo�ci�. Wiek (w latach) Najbardziej prawdopodobne sposoby pobudzenia Poznawcze odczuwanie innych reakcja empatyczna 0-1 Pierwotna reakcja cyrkularna; Na�ladowanie motoryczne Warunkowanie klasyczne Skojarzenia bezpo�rednia Fuzja „ja – inny”; brak wyra�nego rozr�nienia „ja – inny” Og�lne cierpienie empatyczne; dzielenie negatywnego afektu; niejasne poj�cie o tym, czy cierpienie jest w�asne, czy cudze. 1-2 Na�ladowanie motoryczne; Warunkowanie klasyczne; Skojarzenia bezpo�rednie; Osi�gni�cie poczucia niezmienno�ci osoby; wewn�trzne reprezentacje samego siebie i innych. Cierpienie wsp�odczuwane mo�liwe dzi�ki wyra�nemu rozr�nieniu „ja – inny”; pr�by udzielania pomocy, s� cz�sto nieodpowiednie ze wzgl�du na brak umiej�tno�ci przyjmowania r�l. 3-10 Na�ladowanie motoryczne, warunkowanie klasyczne, skojarzenia bezpo�rednie, Skojarzenia za po�rednictwem j�zyka, przyjmowanie r�l Rozwija si� coraz bardziej z�o�ona umiej�tno�� przyjmowania r�l Zwi�kszona umiej�tno�� przyjmowania r�l prowadzi do bardziej skomplikowanego empatyzowania z wieloma, czasem sprzecznymi uczuciami; pomoc staje si� coraz bardziej odpowiednia 10 i wi�cej Na�ladowanie motoryczne, warunkowanie klasyczne, skojarzenia bezpo�rednie, skojarzenia za po�rednictwem j�zyka, przyjmowanie r�l Osi�gni�cie poczucia to�samo�ci osoby; poczucie ci�g�o�ci innych w r�nych sytuacjach i w czasie Mo�liwe jest bardzo zaawansowane empatyzowanie; mo�liwo�� oceny warunk�w �yciowych na podstawie sytuacji; umiej�tno�� empatyzowania w –kategoriach abstrakcyjnych. Model empatii w uj�ciu Martina Hoffmana. Wszelkie cieplejsze stosunki z innymi, kt�re le�� u podstaw troski o nich, wynikaj� z emocjonalnego dostrojenia si�. Zdolno�� do empatii jest bardzo przydatna w wielu dziedzinach �ycia, od sprzeda�y i zarz�dzania poczynaj�c, poprzez nawi�zywanie romans�w i sprawowanie obowi�zk�w rodzicielskich, a� do polityki. Kluczem do wyczucia emocji innej osoby jest zdolno�� odczytywania sygna��w niewerbalnych: tonu g�osu, gestu, wyrazu twarzy i tym podobnych. Kiedy s�owa danej osoby nie zgadzaj� si� z tonem jej g�osu, gestami czy innymi sygna�ami niewerbalnymi, na jej prawdziwe emocje wskazuje nie to, „co” m�wi, ale „jak” m�wi. „W badaniach nad komunikowaniem si� stwierdzono, �e 90 albo wi�cej procent przekazywanych emocji nadaje si� kana�ami niewerbalnymi. A przekazy takie – niepok�j wyczuwany w czyim� g�osie, irytacja, na kt�r� wskazuje szybko�� gestu – s� prawie zawsze odbierane nie�wiadomie, bez zwracania szczeg�lnej uwagi na charakter przekazu, ale przy milcz�cym za�o�eniu jej tre�ci”. W�r�d korzy�ci p�yn�cych z umiej�tno�ci odczytywania emocji z sygna��w niewerbalnych wyr�ni� nale�y: lepsze dostosowanie si� emocjonalne do innych, wi�ksz� popularno�� i otwarto�� oraz wi�ksz� wra�liwo��. Og�lnie bior�c, kobiety wykazuj� si� wi�ksz� ni� m�czy�ni empati� tego rodzaju. Wg Davisa, empatia znacz�co wp�ywa na styl bycia. „Jednostki, kt�re systematycznie podejmuj� pr�by przekroczenia swojej perspektywy i przyj�cia cudzej, mog� w konsekwencji prezentowa� zachowania sk�adaj�ce si� na styl bycia uwzgl�dniaj�cy potrzeby innych. Z powodu lepszego zrozumienia cudzych motyw�w dzia�ania ludzie ci mog� by� bardziej tolerancyjni i ch�tniej przystosowywa� si� do cudzych pogl�d�w. Og�lnie mog� by� bardziej ch�tni do wsp�pracy i mniej egocentryczni. Podobnie ludzie, kt�rzy cz�sto do�wiadczaj� wsp�odczuwania i wsp�czucia w stosunku do inn...
Malcolm