Ta liczba zmienia się z 3 powodów:
- postępy badań (wykazywanie nowych gatunków)
- wymieranie gatunków – na skutek antropogenicznego przekształcania środowiska, niektóre gatunki w Polsce wymierają (mogą w przyszłości być reintrodukowane)
- pojawianie się nowych gatunków
Duże znaczenie owadów dla człowieka
1. Owady szkodliwe dla produkcji roślinnej
2. Owady szkodliwe dla zwierząt użytkowych
3. Owady entomofagiczne – pożyteczne gospodarczo
4. Owady zapylające rośliny użytkowe
5. Owady dostarczające miodu, wosku, jedwabiu
6. Owady szkodliwe bezpośrednio dla ludzi
Znaczenie owadów dla zdrowia człowieka (entomologia sanitarna)
1. Owady przenoszące choroby – hemofagi
2. Owady powodujące uczulenia
3. Próba wykorzystania owadów w medycynie
SYSTEMATYKA
Typ: Arthropoda – stawonogi
Podtyp: sześcionogi
Gromada: Insecta – owady
Rola ekologiczna owadów
Konsumenci materii organicznej
Pokarm innych owadów
Wektory mikroorganizmów
Jeden z czynników regulujących skład gatunkowy fitocenoz i sukcesję biocenoz
Zapewniają istnienie wielu gatunkom organizmów
Wykorzystanie pokarmu przez niektóre zwierzęta leśne
- charakterystyczna jest wielka biomasa gąsienic w okresach gradacji
- liściożerne owady w odróżnieniu od innych zwierząt przetwarzają zjedzony pokarm głównie na odchody, a więc na materię organiczną łatwą do rozłożenia przez bakterie i grzyby
- wykorzystują pokarm mało ekonomicznie à dużo odchodów, małe wykorzystanie pokarmu
- zachowują w ekosystemie dużo materii i przyspieszają jej obieg.
Morfologia owadów dorosłych
Cechy charakterystyczne dla owadów:
1. Liczba nóg (3 pary)
2. Głównie 3 części ciała
3. Z reguły obecność skrzydeł
Kształt ciała
- ciało spłaszczone grzbietobrzusznie (np. karaczany)
- spłaszczone bocznie (np. pchły)
- wydłużony (np. patyczaki)
- owalny (np. chrząszcze)
Głowa owadów
è Części głowy:
- potylica,ciemię,czoło,nadustek,policzek,oko,przyoczka,czułki
è Budowa czułka:
- biczyk,nóżka,trzonek
Kształty czułków
buławkowate,kolankowate,szczecionośne,szczeciniaste, nitkowate,pierzaste,grzebykowate
Oczy złożone owadów
- oczy stykają się (np. ważki, muchówki)
- oczy rozdzielone (najczęściej)
- oczu złożonych brak (są tylko przyoczka – np. termity)
Narządy gębowe owadów
è Budowa narządu gębowego
à Elementy nieczłonowane:
- warga górna,żuwaczka
à Elementy członowane:
- żuchwa,warga dolna
è Typy narządów gębowych
1. Chwytny2. Kłująco-ssący3. Ssący4. Gryzący5. Liżąco-ssący
Tułów owadów:
Ø Segmenty tułowia
przedtułów - przednia para nóg;śródtułów - druga para nóg, pierwsza para skrzydeł;zatułów - druga para skrzydeł
Ø Płytki segmentu tułowia:
· tergit;sternit;preuryt
Ø Skrzydła owadów
-2 pary skrzydeł
Wyrastają z śródtułowia lub zatułowia;Pokrywy skrócone
Warianty poruszania skrzydłami: mogą się przemieszczać w tą samą stronę jednocześnie lub w odwrotne strony
-1 para skrzydeł – skrzydła drugiej pary są zredukowane i przekształcone w przezmianki- narząd zmysłu równowagi
-Brak skrzydeł np., robotnice mrówek lub okresowo pchły, wszy
Nogi owadów:Biodro;udo;stopa;goleń;kretarz;Liczba członów stopy od 1 do 5, larwy biedronek- 1
Typy nóg:Chwytne;Pływne;Bieżne;Grzebne;Skoczne
Rozwój osobniczy owadów:
Rozmnażanie owadów
-bezpłciowe
-Płciowe
Rozdzielnopłciowe- najczęstsze
Obojniactwo- (hermafrodytyczne)- bardzo rzadko
bezpłciowe (partenogenetyczne)- dość często
Typy partenogenezy
Okolicznościowa;Cykliczna;Geograficzna
Jaja składane pojedynczo
Jaja składane grupowo- złoża jajaowe
Ø Jajorodność;Jajożyworodność- w jaju kłębek larwy; Żyworodność- u muchówek
Rozwój osobniczy owadów:Zarodkowy (embrionalny- od powstania zygoty wyklucia się larw z jaja)Pozazarodkowy (postembrionalny)
A) Przeobrażenie niezupełne
Ø Stadia rozwojowe- jaja, larwa, owad dorosły
Ø Różnice między stadium larwy a stadium owada dorosłego
-brak skrzydeł
-niepełny rozwój narządów zmysłów
Przykłady owadów: pluskwiaki, ważki, szarańczaki, skorki
A) Przeobrażenie zupełne
Ø Stadia rozwojowe- jajo, larwa, poczwarka, owad dorosły
Ø Różnice między stadium larwy o stadium owada dorosłego:
· Morfologiczne, fizjologiczne, często inny rodzaj pokarmu
Przykładowe owady:
sieciarki- nenroptera;Chrząszcze- coleoptera;Motyle- lepidoptera; Błonkoskrzydłe- hymenoptera;Muchówki- piptera
Typy larw owadów:
Ø Na podstawie liczby par nóg, stóp i ich rozwoju
Apodialne- bez nóg np. hymenoptera, diptera
Protopodialne- nogi szczątkowe, niektóre hymenoptera
Oligopodialne- 3 pary nóg, np. coleoptera, odonata
Poligodialne- 5 par nóg 3+2, niektóre lepidoptera
- 8 par nóg 3+5, pospolicie u lepidoptera
- 10-11 par nóg 3+7-8, niektóre fitofagiczne hymenoptera
Włoski aerostatyczne - u larw niektórych motyli, umożliwiają przemieszczanie się z wiatrem.
Włoski balonowe: „u nielotnych stadiów owadów (na przykład młode gąsienice mniszki) mogą wystąpić specjalne włoski, tzw. włoski balonowe; które powiększając powierzchnię ciała, pozwalają na przenoszenie owada przez wiatr na niewielkie odległości”
Larwy nie posiadają oczu
Typy poczwarek:
· Wolna- wyraźnie oddzielone od ciała odnóża i zawiązki skrzydeł np. u coleoptera
· Zamknięta- zakończona jest kremastrem np. u lepidoptera
Wybrane elementy fizjologii owadów:
· Zdolność uczenia się
· Uczenie się „utajnione”
· Uczenie się przez naśladownictwo np. taniec pszczół
Widzenie:
Ø Obraz przerywany- mozaikowaty
Ø Owady często widzą nadfiolet i nie widzą czerwieni
Ekdyzon- hormon linienia
Ø Występuje we wszystkich stadiach rozwojowych owada
Ø Jego obecność warunkuje występowanie linienia- zmniejszając stężenie tego hormonu
Ø Występuje w tkankach wielu roślin w stężeniu przekraczającym jego stężenie w tkankach owadów
Ø Może być syntezowany sztucznie
Hormon juwenilny:
Ø Występuje w stadium larwy- hamuje przepoczwarczenie jednocześnie sprzyjając wylinkom i wzrostowi
Ø Jego brak powoduje nieodwracalne tworzenie oskórka poczwarkowego
Rodzaje feromonów:
Płciowe;Znacznikowe;Alarmowe;Agregacyjne
Czynniki wewnątrzpopulacyjne wpływają na zmiany liczebności owadów danego gatunku:Gęstość populacji;Migracje;Płodność;Śmiertelność
Mała gęstość populacji, a możliwość rozrodu:
Ø Odnajdywanie się osobników przeciwnej płci
Ø Zmniejszona pula genowa
truktura płciowa populacji:
Ø Określa proporcję liczbowe między samicami a samcami
Ø Zmienna
Rozrodczość
· Fizjologiczna- maksymalna liczba osobników w optymalnych warunkach
· Ekologiczna - w określonych warunkach środowiskowych
Śmiertelność
Ø Wskaźnik śmiertelności- liczba osobników, które zginęły w procesach populacji początkowych
Ø Przyczyny
· Osobnicza;Populacyjne;Biocenotyczne
Zależności międzygatunkowe u osobników
Podział zależności
Neutralne;Protokooperacje;Konkurencja;Pasożytnictwo;Drapieżnictwo
Parazytoid- owad pasożytniczy, który doprowadza do śmierci swojego żywiciela
Znaczenie dzików:
-Poszukują szkodliwych owadów dopiero przy dość dużym ich zagęszczeniu.
-Dlatego nie zapobiegają gradacjom, ale często:
· Wskazują miejsca licznego pojawu owadów
· Pomagają je likwidować
Owady jako pokarm mikroorganizmów:
Patogeny owadów powodujące choroby
- wirusy, bakterie, riketsje, grzyby, pierwotniaki,nicienie
Wirusy:
1. Znanych jest kilkaset gatunków wirusów chorobotwórczych dla owadów
2. Najwięcej gatunków wirusów wykryto u motyli
3. infekują głównie stadia larwalne
4. Gąsienice zmarłe wskutek wirozy maja bardzo kruchy oskórek
U nas:
- badania nad zastosowaniem wirusa jądrowej poliedrozy do zwalczania podstawowych gatunków szkodliwych motyli.
Bakterie:
1. Znanych jest o 100% więcej gatunków bakterii chorobotwórczych dla owadów niż wirusów
2. Oskórek chorych owadów nie jest osłabiony
3. objawem porażenia są przebarwienia skóry, najczęściej ciemne plamy
4. Dostaje się do ciała owada biernie, przez otwór gębowy, czasem przez tchawki
5. W praktyce ochrony lasu wykorzystuje się różne odmiany Bacillus
Riketsje:
Rozmnażają się podobnie jak bakterie, przez podziała ale podobnie jak wirusy nie mogą się rozmnażać po za żywicielemWywołują u owadów choroby nazywane riketsjozaminajczęściej występują licznie u pędraków chrabąszczy
wykorzystanie grzybów w ochronie roślin:
· szczepy 30 gatunków grzybów są czynnikiem aktywnym w około 50 insektycydach
· większość gatunków grzybów preferuje środowiska wilgotne
· w suchych borach sosnowych występują licznie tylko 2 gatunki
· pojawy innych gatunków uwarunkowane są opadami deszczu
· w Polsce dotychczas tego rodzaju insektycydów nie stosuje się komercyjnie
Owady jako wektory różnych organizmów:
Ø Owady jako wektory wirusów szkodliwych dla roślin:
-rodzaj wirusa Tenuivirus
-przenoszone są na rośliny przez owady o ssącym aparacie gębowym
Ø Owady jako wektory wirusów szkodliwych dla ssaków:
· komary, meszki, pchły przenoszą wirusy z rodzaju Poxviridae – choroba: myksomatoza
· choroba występuje np. u królików
Ø Owady jako wektory grzybów szkodliwych dla drzew i drewna
· Szeliniak sosnowiec jest nosicielem korzeniowca wieloletniego
Symbioza niektórych grzybów i owadów:
· Odżywianie się larw niektórych gatunków owadów tylko grzybnią hodowaną w drewnie
· Specjalne przystosowania do przenoszenia zarodników grzybów
· Korniki przenoszą grzyby
Pasożyty jako pasożyty i drapieżniki zwierząt z innych taksonów:
Ø Owady hemofogiczne (żywiące się krwią) - muchówki ;Gatunki pcheł: ludzka, szczurza, kocia, psia
Ø Drapieżcy wodni: pływak żółtobrzeżek, larwy ważek
Ø Owady jako pasożyty pająków – np. swędorz pajęczarz (paraliżuje pająka i składa w nim jaja)
Zależności między owadami a roślinami
Symbioza owadów i roślin
owady i kwiaty:
- rośliny owadopylne
-zapylanie kwiatów przez owady nazywa się entomogamią
è stopnie związku owadów z kwiatami
-owady obojętne wobec kwiatów
-owady korzystające z kwiatów przygodnie
-owady całkowicie zależne od kwiatów w stadium imago lub larwy (np. pszczoły)
Względne liczebności owadów, z poszczególnych rzędów odwiedzających kwiaty:
- błonkówki47%;muchówki26%;chrząszcze15%;motyle 10%
Chrząszcze i kwiaty chrząszczowe
Ø Tylko nieliczne chrząszcze zapylają kwiaty
Ø Większość zjada część kwiatu i pyłek
Ø niektóre polują na kwiatach na inne owady
Ø chrząszcze zapylające kwiaty – np. rodzaj kwietniczek
Kwiaty chrząszczowe:
zawierają dużo pyłku, zazwyczaj nie posiadają miodników
przykłady: magnolia, grzybień biały
Muchówki i kwiaty muchowate:
Ø Produktami kwiatów odżywiają się tylko owady dorosłe muchówek
Ø Kwiaty zapylają głównie owady z niektórych rodzin muchówek krótkoczułkich
Ø Posiadają narządy gębowe typu ssącego
Ø Całkowicie zależne od kwiatów – np. bzygowate i bujankwate
Ø W dużym stopniu zależne od kwiatów- rączycowate, ściernicowate
Ø Kwiaty muchówkowe - otwarte, drobne, dostępne dla much zawisających w powietrzu, kwiaty płytkie i o ciemno-żółtym zabarwieniu
Błonkówki i...
rzabqa