Zespół Szkół nr 17
02-428 Warszawa
ul. Promienista 12a
Opracowanie:
Anna Lech - Maziarz
Agnieszka Zawada
SPIS TRESCI
WSTĘP 3
I. TEORETYCZNE PODSTAWY CZYTELNICTWA
1. Terminologia 5
2. Historia badań czytelnictwa 6
3. Rozwój dojrzałości czytelniczej 8
4. Potrzeby i motywacje czytelnicze 9
5. Rozwój zainteresowań czytelniczych 10
6. Wzorzec kultury czytelniczej ucznia 11
II. CZYTELNICTWO UCZNIÓW - WYNIKI WŁASNYCH BADAŃ
1. Prezentacja badanej grupy 14
2. Wielkość księgozbiorów domowych 14
3. Źródła zaopatrzenia w książki 16
4. Źródła informacji o książkach 17
5. Aktywność czytelnicza uczniów 18
6. Zainteresowania czytelnicze uczniów 20
7. Ulubiona książka oraz ulubiony autor 22
PODSUMOWANIE 24
BIBLIOGRAFIA 25
Kwestionariusz ankiety 26
WSTĘP
"Czytanie książek to najpiękniejsza zabawa jaką sobie ludzkość wymyśliła"
W. Szymborska
Posłużę się na wstępie tym cytatem naszej noblistki, który w mojej bibliotece szkolnej przyciąga uwagę uczniów i wywołuje w nich ciekawe refleksje.
"Czytanie to zdolność rozumienia mowy ludzkiej zakodowanej w graficznej formie jakiegokolwiek pisma" [J.Dunin s.5]. Aby czytanie stało się najpiękniejszą zabawą i przyjemnością, dziecku muszą pomagać dorośli. Brak pierwszych kontaktów dzieci ze słowem drukowanym odbija się na całym ich dalszym rozwoju, będzie trudny, a niekiedy niemożliwy do odrobienia. Ten pierwszy kontakt następuje w domu rodzinnym. Najpierw zabawa książką, później słuchanie - jako nawyk uznawane za jedną z ważniejszych dróg wiodących do czytelnictwa.
Ci, których ominął ten wstępny etap zaprzyjaźniania się z drukiem i pierwsze książki spotykają dopiero w szkole, tracą pewien ważny etap w życiu intelektualnym, omijają ich pewne lektury, wierszyki i bajki do których zapewne już nigdy nie dotrą.
O ile dom rodzinny, biblioteka wspomagają rozwój czytelnictwa, o tyle szkoła jest tym miejscem, w którym decyduje się przyszłość słowa drukowanego. Szkoła musi wykształcić techniczną umiejętność czytania oraz przekazać uczniom teksty literackie, które tworzą kanon będący źródłem wiedzy o przeszłości i kulturze narodowej.
Odrębnym tematem jest dobór lektur szkolnych - utrwala się pogląd, że dzieci nienawidzą lektur. Zarysował się wyraźny podział na szkolne lektury obowiązkowe i te, które są wynikiem zainteresowań. Reforma systemu edukacji daje nauczycielom polonistom, możliwość indywidualnego doboru lektur omawianych z uczniami na lekcjach.
W dzieciństwie książka sprawia przyjemność, jest zabawą, zwłaszcza czytana na głos przez domowników, później stanowi rozrywkę, możliwość spędzania czasu. Oczywiście pod warunkiem, że dziecko opanowało bez większych trudności umiejętność czytania i rozumie to co czyta. A to jest zadanie dla nauczycieli nauczania początkowego, a później polonistów.
Nauka czytania nie kończy się wraz ze zdobyciem umiejętności dekodowania pisma. Są jeszcze dalsze szczeble tej umiejętności, które wiążą się z osiąganiem biegłości w poruszaniu się w świecie różnych utworów pisanych. Część tej wiedzy uzyskuje przyszły czytelnik w szkole, a dalsze jej doskonalenie odbywa się wraz ze zdobywaniem praktyki czytelniczej inaczej czyta się książkę, a inaczej gazetę [J.Dunin s.40,41]. Inne też wymagania stawia książka obyczajowa, inne poezja, dzieło naukowe, a jeszcze inne instrukcja obsługi np. komputera.
Najpewniejszym sposobem zdobycia mistrzostwa w czytaniu jest jego częste praktykowanie. Najistotniejsze jest budowanie w uczniu przekonania, że czytanie ma sens, że jest pożyteczne i przyjemne.
Suma indywidualnych czytań tworzy proces nazywany czytelnictwem. Czytelnictwo jest traktowane jako miernik poziomu kulturalnego kraju, a czytelnictwo dzieci i młodzieży jest ważnym elementem kultury współczesnej. Badacze czytelnictwa próbują z różnych obserwacji świata publikacji i ludzi z niego korzystających skonstruować uogólnienia badawcze. Są one przydatne przy ocenie roli społecznej całego procesu, ocenie wszelkich działań związanych z czytaniem.
Zmienność otaczającej nas rzeczywistości, zderzenie kultury tradycyjnej, przekazywanej w rodzinie, z kultura masową, wolny rynek książki, bogata oferta różnych dóbr, konsumpcyjny model życia - to część z czynników, które wpływają na czytelnictwo całego społeczeństwa i utrudniają wykształcenie nawyków czytelniczych u dzieci.
W tej pracy podjęłam próbę analizy - w skromnym zakresie zagadnień dotyczących czytelnictwa uczniów gimnazjum mojej szkoły – Gimnazjum nr 113 w Warszawie. Dlaczego gimnazjum właśnie? Ponieważ jest to ten wiek (13-15 lat) - wiek dorastania, albo inaczej średni wiek szkolny, kiedy osiąga się już dojrzałość czytelniczą.
1. Terminologia
Przedstawię definicję terminów i pojęć najczęściej stosowanych w zakresie wiedzy o czytelnictwie - głównie dlatego, że używane w sensie potocznym, mają często znaczenie wieloznaczne [ J. Wojciechowski s. 17-19] .
Termin czytanie /czytać/ odnosi się do czynności czytania, określa formę kontaktu człowieka ze słowem pisanym i występuje w trzech znaczeniach. W rozumieniu psychofizycznym - czytać - to rozpoznawać litery i łączyć je w wyrazy lub większe jednostki znaczeniowe, kojarząc ich sens. W znaczeniu psychologicznym czytanie to zapoznawanie się z treścią pisma i rozumienie myśli zawartych w tekście oraz przekład tych treści na własne kategorie rozumowania. W tym znaczeniu czytanie uważa się za proces twórczy obejmujący wszystkie procesy myślowe w trakcie interpretacji pojęć przekazywanych w formie pisemnej. W ujęciu socjalno-kulturowym czytanie jest szczególną formą zachowania się, polegającą na twórczym uczestnictwie w pisemnej postaci komunikacji społecznej.
„Czytelnik”, to ten kto czyta, a więc bezpośredni odbiorca tekstu pisemnego. Wszyscy czytelnicy rekrutujący się z danej społeczności, czyli część populacji czytająca teksty drukowane, stanowi publiczność czytelniczą. Granica publiczności czytelniczej wyznacza społeczny zasięg czytelnictwa i określa liczbę podziału na czytających i nieczytających .
W ostatnich latach pojawiło się pojęcie kultury czytelniczej i jak podaje J. Wojciechowski jest to „zbiór norm społecznej recepcji tekstów piśmienniczych, a także poziom produkcji i rozpowszechniania tekstów drukowanych”.
Czytanie występujące w zbiorowości, a więc jako zjawisko społeczne, obserwowane z perspektywy zachowań całych grup jest czytelnictwem.
"Czytelnictwo jest procesem społecznym polegającym na zaspokojeniu estetycznych, intelektualnych, naukowych, informacyjnych i rozrywkowych potrzeb ludzi, poprzez przyswajanie przekazywanego pisemnie dorobku ludzkich myśli, uczuć i wiedzy." [J. Wojciechowski s.18]
Przedmiotem badań czytelnictwa są różnorodne i kilkupłaszczyznowe relacje
między książką a czytelnikiem.
2. Historia badań czytelnictwa
Badania czytelnictwa rozpoczęto w drugiej połowie XIX wieku. Szczególne znaczenie miały prace Mikołaja Rubakina i Waltera Hofmanna. Rubakin uważany za twórcę psychologii czytelnictwa twierdził, że książka nie wywiera jednakowego wpływu na wszystkich czytelników, każdy z nich bowiem przetwarza jej treść na własny "wewnętrzny język" z reguły odmienny od "wewnętrznego języka autora”. Hofmann natomiast zajmował się socjologią czytelnictwa, uważając książkę przede wszystkim za narzędzie społecznego oddziaływania. Jej funkcję wychowawczą określają: "krąg życia" /wiek, płeć, klasa społeczna/ i "krąg kultury" /środowisko geograficzne i moment historyczny/. Metodę analizy statystycznej zastosowaną przez W. Hofmanna do badań nad czytelnictwem rozwinięto i zastosowano na szeroką skalę w USA.
W Polsce zaczęto zajmować się zagadnieniami czytelnictwa pod koniec XIX w. Wzrost zainteresowania przypada na okres międzywojenny, kiedy to Helena Radlińska wypracowała teorię, metody i techniki badań czytelnictwa, wykorzystując w sposób twórczy koncepcje M. Rubakina i W. Hofmanna.
Przedmiotem jej badań były relacje między stanem aktywności czytelniczej a wiekiem, płcią, poziomem inteligencji oraz samą umiejętnością czytania i jej zaawansowaniem, a także psychofizyczne aspekty czytania. Ponadto analizowała poczytność literatury oraz czytelnictwo młodzieży.
H. Radlińska kierowała badaniami w Wolnej Wszechnicy Polskiej, gdzie powstał prężny ośrodek badawczy - nazwany potem "warszawską szkołą badań". Współpracowniczką H. Radlińskiej była Aniela Mikucka, kierowniczka Biura Badań Czytelnictwa S.W. „Czytelnik”. Jej prace teoretyczne i praktyczne dokonania w zasadniczy sposób zdecydowały o kierunkach i metodach badań czytelniczych w Polsce. W 1955 roku przy Bibliotece Narodowej powstał Instytut Książki i Czytelnictwa, w którym pod kierownictwem, najpierw K. Remerowej, a następnie J. Kołodziejskiej - przeprowadzono szereg badań czytelnictwa. Analizami czytelnictwa zajmują się także akademickie ośrodki kształcenia bibliotekarzy. Badania czytelnictwa dzieci i młodzieży od lat realizuje Instytut Pedagogiki Uniwersytetu Warszawskiego.
Badanie czytelnictwa jest zadaniem pracochłonnym, kosztownym wymaga precyzyjnego przygotowania. Czytelnictwo bowiem nie ma swoich własnych metod i technik badawczych i posługuje się takimi, jakie zostały wypracowane na terenie innych nauk, przede wszystkim socjologii psychologii, literaturoznawstwa, a także statystyki, ekonomii i historii. rozpatrywać z wielu punktów widzenia.
Czytelnictwo można rozpatrywać z wielu punktów widzenia.
J. Wojciechowski określił to jako kąty patrzenia i wyróżnił: socjologiczny; psychologiczny; pedagogiczny; historyczny; ekonomiczny; statystyczny; literaturoznawczy. J. Dunin proponuje jeszcze metodę bibliologiczną czyli księgoznawczą.
Przy wszystkich sposobach podejścia do czytelnictwa trzeba posłużyć się procedurami badawczymi. Najczęściej stosowane to: metoda obserwacji; studium przypadku, metoda statystyczna, wywiad i ankieta. Wartość badań ankietowych polega na tym, że po ich zakończeniu można dokonać tzw. korelacji i stwierdzić jakie cechy osób badanych odpowiadają pewnym opcjom respondentów, jakie książki czyta np. inteligencja, jakie młodzież, a jakie kobiety. Dużo nasuwa się wątpliwości i zastrzeżeń co do metod badania jak i ich wyników, ale czasem z wątpliwych danych można wyczytać interesujące zależności.
W krajach rozwiniętych Europy powstała teoria trójdzielności, przyjmująca, że znaczne wahania otrzymywanych wyników badań niesie ze sobą każda ze stosowanych technik badawczych. Teoria ta radzi przyjąć uproszczone założenie, że w rozwiniętym kulturalnie społeczeństwie /polskie do nich zalicza się również/ 1/3 dorosłej populacji jest poza oddziaływaniem słowa pisanego; 1/3 kontaktuje się tylko z prasą i sporadycznie z książką, a pozostała 1/3 to stali czytelnicy książek, czytający powyżej 6 książek rocznie [J. Dunin s. 208].
3. Rozwój dojrzałości czytelniczej
"Człowiek nie rodzi się czytelnikiem, ale staje się nim dopiero na skutek wrastania w konkretną kulturę." [J. Papuzińska s. 53].
We wczesnym okresie życia dziecko nie przejawia samoistnych potrzeb czytelniczych. Dziecko wychowujące się w domu, w którym książki zajmują poczesne miejsce, styka się z nimi świadomie już w pierwszym roku życia. Może się nimi bawić, uczy się, że miłe dla niego darcie papieru, wywołuje niezadowolenie otoczenia. Po tych pierwszych doświadczeniach z materią książki, następuje to, co Joanna Papuzińska nazywa inicjacją literacką: opowiadanie bajki, wspólne oglądanie ilustracji, głośne czytanie domowe, lektury w przedszkolu. Nawyk słuchania uznawany jest za jedną z ważnych dróg wiodących do czytelnictwa.
Dojrzałość czytelnicza, dochodzenie do niej jest procesem bardzo złożonym. W jej skład wchodzą następujące elementy:
- zaistnienie potrzeb czytelniczych
- techniczna umiejętność czytania ze zrozumieniem
- umiejętność odczytywania sensów lektury i psychicznego angażowania się
- umiejętność doboru lektury do własnych potrzeb psychicznych
- różnicowanie się potrzeb czytelniczych na różnym poziomie świadomości
- elastyczność odbioru i skłonność do rozszerzania i doskonalenia zakresu własnych potrzeb czytelniczych. [J. Papuzińska s.15]
Amerykański badacz czytelnictwa, W. S Grey, ustalił wyraźny wpływ umiejętności czytelniczych na poziom i jakość procesów lekturowych i tak scharakteryzował stadialny przebieg indywidualnego rozwoju czytelniczego:
1. stadium gotowości – okres przedszkolny
2. pierwsze stadium nauki czytania - klasy 1-3
3. stadium szybkich postępów w czytaniu - klasy 4-5
4. czytanie ze zrozumieniem i interpretacją - klasy 6-8
5. kształtowanie się gustów i zainteresowań - od klasy 9
Wchodzenie w sferę kontaktów czytelniczych jest bardzo powolne. To co jest charakterystyczne w kontakcie z książką pojawia się po osiągnięciu dojrzałości czytelniczej.
Za swoistą dla kontaktu z książką uważa się intymność procesu lektury - sytuację bezpośredniego dialogu między autorem a czytelnikiem, owo charakterystyczne pozostawanie sam na sam z dziełem, połączone z psychicznym odizolowaniem się od wszystkich bodźców zewnętrznych. Z intymności procesu lektury wynika typowa dla książki konkretyzacja dzieła, uzależniona od aktywności wyobrażeniowej czytelnika. Specyfika kontaktów z książką pozwala czytelnikowi ustalać własną taktykę w zakresie czytania - tempo, opuszczanie nieciekawych albo niemiłych fragmentów, czytanie wielokrotne.
4. Potrzeby i motywacje czytelnicze
Motywy czytania to nastawienie czytelnika wobec czytanego tekstu, oczekiwanie na zaspokojenie za pomocą lektury określonych potrzeb. Mogą one mieć charakter instrumentalny, wynikający z nakazów zewnętrznych, bądź autoteliczny /autonakazy/. W przypadku motywów instrumentalnych czytanie jest środkiem osiągnięcia celu utylitarnego np. sprostanie wymogom nauczycieli, wykonywanie pracy zawodowej, rozwiązywanie różnych zadań praktycznych czy uzyskanie prestiżu człowieka oczytanego. U podstaw motywów autotelicznych występuje dążenie do zaspokojenia potrzeb psychicznych mających dla człowieka autonomiczne wartości, jak potrzeba wiedzy i informacji , kształtowanie poglądu na świat, weryfikacja opinii i wartości, potrzeba wzorów i postaw zachowań, a także potrzeba nowych doświadczeń i doznań, przeżyć estetycznych, napięć emocjonalnych i silnych wrażeń, ucieczka od szarzyzny życia i trudnych spraw, potrzeba odpoczynku, terapii i rozrywki. [J. Andrzejewska s. 29]
J . Wojciechowski podaje formułę pozwalającą na ocenę motywacji ludzkich, czyli potrzeb:
MOTYWACJA = oczekiwana satysfakcja
oczekiwany wysiłek
"Motywacje czytelnicze - więc ich siła i kierunek - są wprost proporcjonalne do oczekiwanej satysfakcji z procesu lekturowego, a odwrotnie proporcjonalne do niezbędnego wysiłku, towarzyszącego lekturze." Z przekonania o wartości uprawiania lektury rodzi się potrzeba czytania.
5....
goskaa93