Joseph Conrad Laguna Tower Press 2000 Copyright by Tower Press, Gda�sk 2000 Adolfowi P. Kriegerowi na pami�tk� dawnych dni. Karain - wspomnienie ( Karain; A memory) I Znali�my go w owych czasach pe�nych swobody, kiedy wystarcza�o nam to, �e byli�my panami swego �ycia i maj�tku. Obecnie chyba nikt z nas maj�tku nie posiada, niekt�rzy za� podobno utracili lekkomy�lnie i �ycie; ale jestem pewien, �e ci nieliczni, kt�rzy pozostaj� jeszcze przy �yciu, zachowali wzrok do�� bystry, aby przy czytaniu dziennik�w o w�tpliwej reputacji nie przeoczy� wzmianek o przer�nych powstaniach krajowc�w na Wschodnim Archipelagu. Blask s�o�ca bije spo�r�d wierszy tych kr�tkich notatek - blask s�o�ca i l�nienie morza. Obcobrzmi�ca nazwa budzi wspomnienie; drukowane s�owa czu� z lekka dymem naszej atmosfery, lecz bije od nich zarazem subtelny i przenikliwy zapach przybrze�nej bryzy, ci�gn�cej pod gwia�dzistym niebem dawno minionych nocy; ognisko - sygna� b�yszczy jak klejnot na wynios�ym czole ciemnej ska�y; wielkie drzewa - niby wysuni�te naprz�d plac�wki olbrzymich las�w - stoj� czujnie i cicho nad sennymi rozlewiskami szerokich w�d; bia�y przyp�yw grzmi o pusty brzeg, pieni si� p�ytka woda mi�dzy ska�ami, a zielone wysepki le�� o cichej, po�udniowej godzinie, rozsypane po morskiej g�adzi jak gar�� szmaragd�w rzucona na stalow� tarcz�. Majacz� si� i twarze - ciemne, srogie, u�miechni�te; szczere, �mia�e twarze ludzi bosych, zbrojnych i cichych. Zape�niali w�ski a d�ugi pok�ad naszego szkunera barbarzy�skim, strojnym t�umem, kt�ry mieni� si� pstrymi barwami kraciastych sarong�w, czerwonych zawoj�w, bia�ych kaftan�w, haft�w - rozsiewa� b�yski pochew, z�otych pier�cieni, amulet�w, naramiennik�w, lanc i r�koje�ci sadzonych drogimi kamieniami. Ludzie ci zachowywali si� swobodnie a pow�ci�gliwie, z oczu patrzy�a im stanowczo��; i - zda si� - s�yszymy jeszcze �agodne g�osy, kt�re m�wi� o bitwach, podr�ach, ucieczkach; przechwalaj� si� statecznie, �artuj� ze spokojem; niekiedy s�awi� z umiarem i bez ha�asu w�asn� odwag� lub nasz� hojno�� albo z lojalnym zapa�em wynosz� pod niebiosa cnoty swojego w�adcy. Pami�tamy twarze, oczy, g�osy, widzimy zn�w po�ysk jedwabiu i metalu, patrzymy na szemrz�ce rozko�ysanie tej ci�by - wspania�ej, �wi�tecznej, wojowniczej; czujemy, zda si�, dotkni�cie przyjaznych, brunatnych r�k, kt�re - po kr�tkim u�cisku - k�ad� si� z powrotem na cyzelowanej r�koje�ci. Byli to ludzie Karaina - wierni mu i oddani. �owili swoje ruchy na jego ustach; czytali swoje my�li w jego oczach; gdy mrukn�� do nich niedbale o �yciu i �mierci, przyjmowali jego 6 s�owa w pokorze jak wyroki przeznaczenia. Wszyscy byli lud�mi wolnymi, a zwracali si� do niego, m�wi�c: " tw�j niewolnik " . Z nadej�ciem w�adcy ucisza�y si� g�osy, jak gdyby go strzeg�o milczenie; korne poszepty sz�y za nim. Zwali go swoim wodzem. By� panem trzech osad po�o�onych w w�skiej dolinie, w�adc� nieznacznego skrawka ziemi - zdobytego skrawka ziemi - kt�ry na kszta�t ksi�ycowego sierpa le�a� zapomniany mi�dzy pasmem wzg�rz a morzem. Z pok�adu naszego szkunera, zakotwiczonego w �rodku zatoki, Karain wyci�ga� rami� ku poszarpanym zarysom wzg�rz, obejmuj�c teatralnym ruchem ca�� sw� dziedzin�. Ten szeroki ruch zdawa� si� odsuwa� wstecz granice jego w�adztwa, powi�kszaj�c je naraz do olbrzymich i nieokre�lonych. rozmiar�w; zdawa�o si� nam przez chwil�, �e t ylko niebo stanowi jego granice. I rzeczywi�cie: patrz�c na to miejsce zamkni�te ska�ami ze strony morza i odgrodzone od l�du stromymi zboczami g�r, trudno by�o uwierzy� w istnienie jakiegokolwiek s�siedztwa. By� to zak�tek cichy, stanowi�cy ca�o�� sam w sobie, nieznany i pe�en �ycia, kt�re t�tni�o potajemnie, sprawiaj�c niepokoj�ce wra�enie samotni; kt�re w niewyt�umaczony spos�b zdawa�o si� pozbawione wszystkiego, co mog�oby pobudzi� my�l, wzruszy� serce, przypomnie� z�owr�bne nast�pstwo dni. Ten zak�tek wydawa� si� nam krajem bez wspomnie�, �al�w i nadziei; krajem, gdzie nic nie mog�o przetrwa� nadej�ci a nocy i gdzie ka�dy wsch�d s�o�ca - niby oddzielny, , ol�niewaj�cy akt stworzenia - by� oderwany i od. . wczoraj, i od jutra. Karain zatoczy� r�k� �uk w kierunku swego pa�stwa: " Wszystko to moje! " Stukn�� w pok�ad d�ug� lask�; z�ota jej ga�ka zab�ys�a jak spadaj�ca gwiazda; stoj�cy tu� za nim stary Malaj w bogato haftowanym, czarnym kaftanie, jeden jedyny z ca�ej �wity nie powi�d� oczami za w�adczym gestem. Nie podni�s� nawet powiek. Sta� nieruchomo za swym panem z g�ow� spuszczon�, trzymaj�c na prawym ramieniu d�ug� kling� w srebrnej pochwie. Pe�ni� s�u�b�, oboj�tny na wszystko. Zdawa�o si�, �e co� mu ci��y - ale nie brzemi� wieku; �e ugina si� raczej pod ci�arem tajemnicy �ycia. Karain, oci�a�y i pe�en wspania�o�ci, sta� w pozie wynios�ej i oddycha� spokojnie. By�a to nasza pierwsza wizyta; rozgl�dali�my si� z ciekawo�ci�. Zatoka wygl�da�a jak bezdenna jama, pe�na jaskrawego �wiat�a. Okr�g�y p�at wodny odbija� �wietliste niebo, a zamykaj�ce go brzegi tworzy�y matowy pier�cie� z ziemi, zawieszony w przejrzystej pustce b��kitu. �a�cuch wzg�rz, fioletowych i nagich, odrzyna� si� ci�ko od nieba; szczyty zdawa�y si� rozp�ywa� w barwnym drganiu, jakby wst�puj�ce w g�r� opary; u st�p stromych zboczy, podkre�lonych zieleni� w�skich rozpadlin, le�a�y pola ry�owe, k�py bananowc�w, ��te piaski. Strumie� wi� si� jak upuszczona nitka. Grupy drzew owocowych wskazywa�y miejsca wiosek; smuk�e palmy ��czy�y g�owy nad niskimi chatami; dachy z suchych li�ci palmowych ja�nia�y z dala, za ciemn� kolumnad� pni, niby dachy ze z�ota; barwne postacie przesuwa�y si�, szybko znikaj�c; dym z ognisk tkwi� prostopadle nad g�szczami kwitn�cych krzew�w; po�yskiwa�y bambusowe, p�oty, biegn�c �aman� lini� mi�dzy polami. Nag�y okrzyk na wybrze�u d�wi�cza� �a�o�nie w oddali i urywa� si� niby zduszony ulew� �wiat�a; lekki podmuch znaczy� si� b�yskawic� ciemno�ci na g�adkiej wodzie, owiewa� nasze twarze i przepada�. Nic si� nie porusza�o. Ol�niewaj�cy blask sp�ywa� w �wietlist� kotlin�, pe�n� barw i ciszy. Tak wygl�da�a scena, po kt�rej st�pa� Karain, przybrany wspaniale dla odegrania swej roli, pe�en niezr�wnanego dostoje�stwa, wywy�szony przez szczeg�ln�, wrodzon� mu si��, kt�ra wzbudzi�a w ludziach bezsensowne oczekiwanie, �e stanie si� co� bohaterskiego i buchnie czynem lub pie�ni� na wibruj�ce t�o cudownego s�o�ca. Uderzaj�cy by� - i zagadkowy; nie umieli�my bowiem sobie wyobrazi�, jak� te wymy�lne pozory straszliw� kry� mog� otch�a�. Nie nosi� maski - za wiele by�o w nim �ycia, a maska jest rzecz� bezduszn� - lecz wyst�powa� zasadniczo jak aktor, jak ludzka istota utajona za wyzywaj�cym przebraniem. Najdrobniejsze, jego czyny by�y obmy�lone i zaskakuj�ce, przemowy powa�ne, a zdania - pe�ne z�owr�bnych aluzyj i zawi�e jak arabeski. Traktowano go z uroczyst� czci�, kt�r� bezceremonialny zach�d obdarza monarch�w tylko na scenie, a przyjmowa� te g��bokie ho�dy z nieza- 7 chwianym dostoje�stwem, jakie widuje si� jedynie w �wietle kinkiet�w - w skondensowanej i fa�szywej atmosferze jaskrawego tragizmu. Zapomina�o si� niemal, kim on jest rzeczywi- �cie: naczelnikiem drobnego plemienia w zatraconym k�cie Mindanao, gdzie mogli�my ze wzgl�dnym bezpiecze�stwem �ama� prawo, zabraniaj�ce dostarczania krajowcom broni palnej i amunicji. Co by nast�pi�o, gdyby kt�ra� z obumar�ych hiszpa�skich kanonierek, tkni�ta pr�dem galwanicznym, wsta�a nagle do czynnego �ycia, ta kwestia przestawa�a nas obchodzi� z chwil�, gdy znale�li�my si� wewn�trz zatoki - tak dalece pa�stwo Karaina zdawa�o si� le�e� poza obr�bem w�cibskiego �wiata; a przy tym mieli�my w owych czasach do�� �yw� wyobra�ni� i zapatrywali�my si� z pewnego rodzaju weso�� oboj�tno�ci� na perspektyw�, �e powiesz� nas gdzie� chy�kiem, nie nara�aj�c si� na dyplomatyczne interwencje. Co si� za� tyczy Karaina, mog�o go spotka� tylko to, co spotyka nas wszystkich - przegrana i �mier�; odznacza� si� jednak pewn� szczeg�ln� w�a�ciwo�ci�: otacza�a go zawsze z�uda niezawodnego powodzenia. Wydawa� si� zbyt wspania�y, zbyt potrzebny - stanowi� zanadto niezb�dny warunek istnienia swego kraju i ludu, aby mog�o go co� unicestwi� - chyba tylko trz�sienia ziemi. By� wcieleniem swej rasy, swego kraju, �ywio�u nami�tnego �ycia i tropikalnej przyrody. Posiada� jej bujn� si��, jej czar i - podobnie jak ona - kry� w sobie zar�d niebezpiecze�- stwa. Po wielu kolejnych odwiedzinach poznali�my dok�adnie scen�, na kt�rej wyst�powa�: fioletowe zakole wzg�rz, smuk�e drzewa pochylone nad chatami, ��te piaski, p�ynn� ziele� w�woz�w. Wszystko to mia�o surowy i ol�niewaj�cy koloryt malowanej dekoracji, jej celowo�� prawie przesadn� i podejrzan� nieruchomo��; a scena ta stanowi�a tak idealne t�o dla zdumiewaj�cej gry aktorskiej Karaina, �e reszta �wiata zdawa�a si� wy��czona na zawsze ze wspania�ego przedstawienia. Nic nie mog�o istnie� poza tym. Odnosi�o si� wra�enie, �e ziemia odsuwa si�, wiruj�c, coraz dalej, rzuciwszy w przestrze� t� kruszyn� swojej powierzchni. Karain wydawa� si� odci�ty od wszystkiego - pr�cz s�o�ca - a nawet i s�o�ce by�o jakby tylko dla niego stworzone. Gdy raz zapyta�em, co si� znajduje po drugiej stronie wzg�rz, odrzek� ze znacz�cym u�miechem: " Przyjaciele i wrogowie - liczni wrogowie; inaczej dlaczeg� bym kupowa� wasze strzelby i wasz proch? " Taki by� zawsze - odmierza� s�owa zgodnie ze sw� wol�, stosuj�c si� wiernie do pewnik�w i tajemnic swego otoczenia. " Przyjaciele i wrogowie " - nic poza tym. . Poj�cie nieuchwytne i szerokie. Ziemia toczy�a si� zaiste coraz dalej, usun�wszy si� spod jego kraju, i oto pozosta� z gar�ci� swojego ludu, otoczony bezg�o�nym zam�tem - jak gdyby jego pa�stewko by�o oaz� w �wiecie swarliwych cieni. I rzeczywi�cie, �aden d�wi�k z zewn�trz nie przedostawa� si� na �a�cuch wzg�r...
parowozik