1. Ewolucyjny konserwatyzm. Burke: (str. 202)
a) Edmund Burke: (1729-1797), postać bardzo konserwatywna, był angielskim filozofem, publicystą i mężem stanu, jego działalność wiąże się z okresem przedrewolucyjnym.
· poglądy Burke’a:
- najgłośniejszy krytyk dzieł wielkiej rewolucji francuskiej
- jako arystokratyczny liberał, uważał się za następcę Monteskiusza
- był zażartym przeciwnikiem absolutyzmu (położył niemałe zasługi w dyskredytowanie despotyzmu oświeconego)
- opowiadał się za ustrojem parlamentarnym i systemem partyjnym
- jego poglądy zmieniły się w momencie wybuchu rewolucji francuskiej
- w swoich dziełach ostro krytykował rewolucję – jest uważany za ojca brytyjskiego konserwatyzmu
- swój negatywny stosunek do rewolucji, oparł Burke, na swoistej koncepcji narodu i tradycji narodowej (uznawał naród za organiczną całość, która czerpie swe istnienie z długotrwałej tradycji, determinującej całe życie teraźniejsze)
- naród, jego zdaniem, to organiczny związek pokoleń przeszłych, teraźniejszych i przyszłych (u podstaw tej koncepcji tkwił naturalizm, głoszący przywiązanie do tradycji historycznej)
- Burke odrzucał ideę umowy społecznej jako źródła władzy (jest to antyindywidualizm)
- naród jest odwiecznie związany z państwem (do społeczeństwa wchodzi człowiek w momencie urodzenia)
- rewolucja, jego zdaniem, to „nienaturalne” zerwanie ciągłości procesu dziejowego (prowadzi to do katastrofy)
- przeciwstawiał się rozumowym wyjaśnieniom rewolucjonistów („rozum jest zawsze abstrakcyjny, oderwany od konkretnego życia”)
- twierdził, że do zagłady narodu francuskiego przyczynili się wrogowie chrześcijaństwa
Poglądy Burke’a dobrze służyły polityce legitymizmu, a także wszelkiej restauracji minionej (przed rewolucyjnej) rzeczywistości. Jego tezy odegrały w późniejszym okresie tą samą rolę, co koncepcje francuskich teokratów.
2. Romantyzm polityczny w Niemczech: (str. 204)
W Niemczech rewolucja francuska wzbudziła ogromne przerażenie i niesmak, zwłaszcza w kręgach elit rządzących. Stąd zrozumiałe były tendencje reakcyjne – kontrrewolucyjne. Niemieccy notable zdawali sobie sprawę z powagi sytuacji, zwłaszcza z fermentu, jaki pozostawiła po sobie rewolucja. Wszczepiła ona w serca wielu ludzi, całej Europy, chęć ogromnych zmian, była synonimem postępu – zrozumiała jest więc reakcja europejskich konserwatystów.
· cechy niemieckiego romantyzmu politycznego:
- legitymizm był główną odpowiedzią niemieckich reakcjonistów na rewolucyjną rzeczywistość (legitymizm był realizowany metodami policyjnymi)
- wprowadzono ogólną cenzurę (właściwie to ją bardziej uwidoczniono)
- romantyzm polityczny żerował na zacofaniu ekonomicznym i politycznym w Niemczech
- wykorzystywał konserwatywne nastawienie niemieckiego społeczeństwa (kultywowano nacjonalizm – a stąd prosta droga do kultu tradycji feudalnych, absolutyzmu, przywilejów stanowych, katolicyzmu narodowego, średniowiecznego uniwersalizmu)
- jeden z przedstawicieli tego nurtu – W. Rehberg („Studia nad rew. fran.”), przeciwstawiał się racjonalizmowi i relatywizmowi umowy społecznej, ponad to głosił, że: równość ludzi nie istnieje, wolność wyznania, słowa to utopia, która zagraża państwu, a prawa człowieka nie są podstawą państwa
- najwybitniejszymi przedstawicielami romantyzmu politycznego byli: bracia Schlegelowie, Novalis, Görres, Armin oraz najbardziej popularny – Adam Müller
- kultywowali oni germańskiej przeszłości oraz chrześcijaństwu
- głoszono hasło, że im bardziej konserwatywny jest naród, im bardziej trzyma się starych instytucji i obyczajów, tym bardziej jest narodowy
- jedynie państwo stanowe jest prawdziwie narodowe (pochwała stanowej struktury społecznej)
- pochwalano suwerenność każdego państwa, czyli niczym nieskrępowaną możliwość tworzenia prawa i obyczajów
- w ideologicznym sprzeciwie wobec rewolucji powoływano się na religię katolicką („rewolucja fran. to kara boża zesłana na klasy wyższe za ich oświecony ateizm”)
- w romantyzmie politycznym rola państwa była pierwszorzędna (kolejne zaprzeczenie oświeceniowej myśli), stawało ono ponad społeczeństwo, wchłaniało całe życie społeczne i narodowe (autorytaryzm państwa, przejawiający się m.in. w uniformizmie i przedkładaniu własnego interesu nad interes jednostki)
- o pierwszoplanowej roli państwa dobitnie wypowiadał się A. Müller (był to zagorzały przeciwnik liberalizmu polityczni-gospodarczego, a także wszelkiego postępu w swoich poglądach umiejętnie łączył odrodzenie chrystianizmu z motywami antysemickimi)
- patriotyczne, ale głęboko nacjonalistyczne treści romantyzmu niemieckiego wsparte były ideami solidaryzmu w organicznie zbudowanym społeczeństwie (miłość do ludu, folklor, kult walki z Napoleonem, gloryfikacja irracjonalizmu ludowego, wyraźnie pokazywano kontrast między ludem złym – rewolucyjnym, a dobrym – lojalnym wobec władzy)
- aprobata absolutnej władzy monarszej nie powinna więc dziwić (wszelkie próby zmiany status quo to „nienaturalne” rozerwanie ciągu historii)
Doktryna niemieckiego romantyzmu politycznego wywarła znaczny wpływ na rozwój nowożytnej myśli politycznej w Niemczech. „Twórczo” użyźniała konserwatywne ideologie nacjonalizmu, zwłaszcza rasizmu i faszyzmu.
3. Szkoła historyczna w prawoznawstwie: (str. 208)
a) ogólna charakterystyka:
- idea romantyzmu została przeniesiona na grunt prawoznawstwa przez niemiecką szkołę historyczną
- szkoła ta w pierwszej połowie XIX wieku uzyskała dominującą pozycję w niemieckiej nauce prawa
- była to szkoła „profesorska”, a najwybitniejszymi przedstawicielami byli: Gustav von Hugo, Friedrich Karl von Savigny, Friedrich Eichhorn, Georg Friedrich Puchta
- zyskali oni szeroką popularność, dzięki temu, że nie ograniczali się wyłącznie do refleksji nad teorią prawoznawstwa, lecz poruszali problemy głęboko dotyczące polityki prawa
b) historyzm:
- przedstawiciele tej szkoły, realizując idee romantyzmu, zajmowali w swoisty sposób stanowisko wobec narastającego w Niemczech układu kapitalistycznego (przyjęli reakcyjną postawę)
- na ukształtowanie tej szkoły niemały wpływ miały też problemy z kodyfikacją prawa w Niemczech („mnogość źródeł prawa”)
· poglądy Gustava von Hugo:
- autor artykułu pt. „Ustawy nie są jedynym źródłem prawa”
- uważał, że prawo tworzy przede wszystkim historia (powstaje ono w długim czasie, w sposób samoczynny, niezależny od aktualnych potrzeb i decyzji człowieka)
- głosił, że prawo powstaje jak reguły gier towarzyskich – bez udziału ustawodawcy, bez decyzji grających, jako rezultat uznania wielowiekowych reguł postępowania – jego twórcą jest zwyczaj
- prawo ma ucieleśniać „ducha narodu”
· poglądy Karla Friedricha von Savigny:
- rozwinął on tezę przedstawioną przez poprzednika (autor rozprawy pt. „O powołaniu naszych czasów do ustawodawstwa i nauki prawa”)
- sprzeciwiał się on idei kodyfikacji prawa cywilnego w państwach Rzeszy, głoszonej przez Antoniego Thibauta (autor ten był urzeczony francuską szkołą prawa natury)
- Savigny odrzucał prawo natury, twierdził, że jedynie historia jest nauczycielką życia (powoływał się na konserwatywne poglądy Burke’a)
- wzorców należy szukać w przeszłości, to ona panuje nad teraźniejszością
- wg niego, naród to nie suma jednostek, ale spójnia psychiczna, organiczna całość, złożona z organicznych grup (całość spaja „duch narodu”)
- głosił, że „duch narodu” nie jest identyczny z rozumem, odpowiada on ujętym kolektywnie, irracjonalnym właściwościom duchowym ludzi, które ich zbliżają do Boga
- należy pamiętać, że historyzm zastępował racjonalistyczny indywidualizm oświecenia
c) teoria prawa:
- historyzm i irracjonalizm tworzyły podstawę dla poglądów szkoły na prawo
- prawo, jak twierdził Savigny, jest częścią życia narodu, znajdująca swój wyraz w jego świadomości (jest jednym z produktów ducha narodu)
- prawo przechodziło określoną ewolucję:
1) początkowo było ono częścią ogólnej świadomości narodowej
2) w późniejszym okresie prawo zaczyna się coraz bardziej komplikować
- na tej podstawie Savigny wyróżniał dwa rodzaje prawa:
1) prawo zwyczajowe, dawniejsze i ważniejsze, w świadomości wyrażające bezpośrednio przejawy świadomości prawnej narodu
2) prawo prawnicze, ukształtowane w rezultacie nauki prawa i w zasadzie odkrywające reguły tego pierwszego
- wg Savigny’ego kodyfikacja prawa może mieć jedynie charakter „deklaratoryjny”, tzn. ma uchwycić jedynie zasady już istniejące (ma być jedynie formą kompilacji prawa)
- ostatecznie systematyki prawa w szkole dokonał Georg Friedrich Puchta, stwierdził on, że istnieją trzy drogi powstawania prawa: zwyczaj, ustawodawcza działalność państwa i nauka prawa
1) prawem zwyczajowym jest prawo powstałe bezpośrednio w świadomości narodu i objawiające się w jego zwyczajach
2) prawem ustawowym jest to, które obowiązuje wskutek ogłoszonej w sposób legalny woli władzy prawodawczej
3) prawo prawnicze powinno zawierać wykładnię zasad obowiązującego prawa pod kątem wiązania ich zgodności z „duchem narodu”
- zasługą szkoły było niewątpliwie historyczne ujęcie prawa jako zjawiska społecznego
- zdaniem przedstawicieli tej szkoły prawo powinno się łączyć z życiem społecznym i kulturowym
- ich poglądy „posunęły” naprzód studia nad dziejami prawa cywilnego, rehabilitowały prawo rzymskie
- działalność szkoły historycznej wywarła istotny wpływ na prawoznawstwo angielskie, polskich filozofów prawa (np. Wacław Maciejowski)
d) konserwatyzm:
- historyzm i gloryfikacja przeszłości prowadziła niechybnie do zahamowania twórczych rozważań na temat państwa
- przedstawiciele szkoły historycznej twierdzili, że państwo nie może być autonomicznym twórcą prawa (ma ono pozostać takie, jak ukształtowały go dzieje)
- stąd prosta droga do pochwały absolutyzmu w ustroju politycznym, praw obywatelskich, religii, więzów stanowych, itp.
- szkoła jednak rozumiała potrzebę reform społecznych (zwłaszcza reform dotyczących mieszczaństwa)
- na tym tle szkoła historyczna była klasyczną ideologią „wrastania” kapitalizmu w feudalizm, czyli tzw. pruskiej drogi do kapitalizmu
4. Liberalizm polityczny: (str. 223)
Liberalizm był sztandarowym nurtem myśli polityczno-prawnej XIX wieku. Jego początki zostały już wcześniej opisane (Locke, Monteskiusz, Wolter, Diderot, fizjokraci, Smith). Wiadomo, że liberalizm przeciwstawiał się „starej” rzeczywistości. Dużą rolę przy kształtowaniu się tej myśli politycznej miały wielkie rewolucje: angielska, amerykańska i francuska.
· cechy charakterystyczne liberalizmu politycznego:
- ideologia mieszczaństwa (liberalizm utożsamiał się z poglądami, interesami i problemami tej warstwy społeczeństwa)
- słusznie zyskał sobie miano doktryny najbardziej typowej dla kapitalizmu w jego stadium wolnokonkurencyjnym
- główne założenia liberalizmu politycznego:
1) zasada leseferyzmu (sł. fran.: „pozwólcie działać”), wg której gospodarka rozwija się najlepiej przy pełnej swobodzie gospodarczej jednostek, bez interwencji państwa
2) określał człowieka jako jednostkę gospodarującą (dąży on do maksymalizacji zysku i minimalizacji strat)
3) idealne warunki do działalności to: nieograniczona własność prywatna, całkowita wolność umów, doskonała znajomość sytuacji na rynku, racjonalne postępowanie w stosunkach społecznych
4) skrajny indywidualizm (np. autonomia gospodarcza producenta i jego niezależność od państwa)
- role państwa:
1) „stróż nocny” (ochrona własności prywatnej, porządku publicznego, bezpieczeństwa zewnętrznego)
2) kontrola reguł „uczciwej gry” na wolnym rynku
3) prawo prowadzenia takich agent gospodarczych, które przerastają możliwości prywatnego kapitału, a których pożyteczność nie może budzić wątpliwości (np. budowa dróg, poczta, kolejnictwo, miejska komunikacja, itd.)
- prawa jednostek:
1) autonomia myśli i sumienia
2) wolność słowa i druku
3) prawo do zrzeszania się
4) prawo do wyboru zawodu
- należy pamiętać, że liberalizm nie od początku utożsamiał się z demokratyzmem – rozwijał się on w wielu nurtach
- liberalizm był przeciwnikiem państwa absolutnego i policyjnego
- rozwijał się w krajach o ugruntowanej pozycji mieszczaństwa, jednakże nie zawsze tak samo (wiązało się to z odmiennymi czynnikami historycznymi poszczególnych państw)
- do najwybitniejszych, dziewiętnastowiecznych przedstawicieli liberalizmu należeli:
1) we Francji: Pierre Paul Royer-Collard, Beniamin Constant, François Chateaubriand
2) ...
PORNO-TUBE