www.stiudent.pl
Piła, 18.06.2005 r.
Rynek regionalny (województwo) a rynki europejskie jako narzędzie gospodarki regionalnej
Literatura:
14. Narodowa strategia rozwoju regionalnego 2001-2006.
Zasoby internetowe:
www.fs.ngo.pl www.infoport.pl
www.cie.gov.pl www.ukie.gov.pl
www.pldg.pl
Gospodarka regionalna w szerokim znaczeniu to złożony proces, w którym władze lokalne przy wykorzystaniu własnych zasobów, w tym także ludności regionalnej, oraz zaangażowaniu partnerów zewnętrznych (kapitał), stymulują rozwój gospodarczy danej jednostki terytorialnej – tj. rozwój regionalny (lokalny)[1]. Rozwój ten utożsamiany jest z kompleksem przeobrażeń jakościowych odnoszących się do poziomu życia ludności oraz warunków funkcjonowania podmiotów gospodarczych, a dotyczących danego obszaru tzn. regionu[2].
Wspólnotowa Karta Regionalizacji, stanowiąca aneks do uchwalonej przez Parlament Europejski „Rezolucji o polityce regionalnej Wspólnoty i o roli regionów” określa region jako „terytorium, które z geograficznego punktu widzenia stanowi wyraźną całość, bądź stanowi kompleks terenów, które tworzą zamkniętą całość, a których ludność charakteryzują określone wspólne elementy, przy czym chciałaby ona utrwalić i rozwinąć pewne wynikające z nich właściwości, aby pobudzić postęp kulturalny, społeczny i gospodarczy.”[3]
W Polsce w wyniku transformacji ustrojowej, przejścia od gospodarki centralnie planowanej do gospodarki rynkowej i towarzyszącej temu decentralizacji państwa, funkcję regionów pełni 16 województw utworzonych z dniem 1 stycznia 1999 r. na podstawie ustawy z 5 czerwca 1998 o samorządzie województwa oraz ustawy z lipca 1998 r. o trójstopniowym podziale terytorialnym kraju (gmina, powiat, województwo). Województwo, jako największa jednostka zasadniczego podziału terytorialnego kraju, jako pośrednie ogniwo zarządzania pomiędzy gminą i powiatem a organami administracji centralnej, pełni funkcje strategiczne i nadzorcze. Misją samorządu województwa jest rozwój cywilizacyjny regionu, co przejawia się w obowiązku formułowania strategii wszechstronnego i zrównoważonego rozwoju oraz prowadzenia polityki regionalnej umożliwiającej jego osiągnięcie. Zadania samorządu województwa związane są z tworzeniem warunków i instrumentów służących rozwojowi regionalnemu w trzech podstawowych sferach:
1) rozwoju ekonomicznego, obejmującego też międzynarodową współpracę gospodarczą i promocję regionu,
2) usług publicznych "wyższego" rzędu (m.in. szkolnictwo wyższe, specjalistyczna służba zdrowia, działalność kulturalna o charakterze ponadlokalnym),
3) kształtowania przyjaznego człowiekowi środowiska naturalnego.
Ustanowienie w dużych województwach samorządu odpowiedzialnego za rozwój gospodarczy i politykę regionalną umożliwia gospodarczą konkurencyjność regionu, zwiększa atrakcyjność polskiej gospodarki w skali europejskiej.
Rys. 1 „Podział terytorialny Polski” – Polskie regiony
Zgodnie z zapisami ustawy o samorządzie wojewódzkim "mieszkańcy województwa tworzą z mocy prawa regionalną wspólnotę samorządową". Rozwój regionalny oznacza więc trwały wzrost poziomu życia mieszkańców i potencjału gospodarczego w skali województwa. Współczesna polityka rozwoju regionalnego (polityk regionalna) ma dwa wymiary:
· interregionalny - usystematyzowane oddziaływanie na obszary będące wyodrębnionymi ponadlokalnymi jednostkami terytorialnego podziału administracyjnego kraju, tj. regiony. Polityka interregionalna państwa to działania podejmowane przez rząd centralny oraz jego agendy, w tym także terenowe."; prowadzona jest przez rząd centralny bezpośrednio, czyli za pomocą oficjalnych struktur rządowych, bądź też pośrednio poprzez odpowiednie jednostki centralne i regionalne nie podlegające bezpośrednio administracji rządowej. Istotną rolę w implementacji polityki regionalnej odgrywają organizacje pozarządowe, takie jak Polska Agencja Rozwoju Regionalnego, Agencja Rozwoju Komunalnego, Agencja Modernizacji i Restrukturyzacji Rolnictwa i inne,
· intraregionalny - usystematyzowane oddziaływanie na procesy rozwoju społeczno - gospodarczego zachodzące na obszarze regionu. Polityką intraregionalną są działania podejmowane przez samorządowe władze regionu oraz ich agendy. Polityka intraregionalna to polityka rozwoju regionów; w odróżnieniu od polityki interregionalnej, która prowadzona jest przez państwo w odniesieniu do regionów wchodzących w jego skład polityka intraregionalna prowadzona jest wówczas, gdy dany region jest wyposażony we władzę – samorząd (w Polsce samorząd województwa), który bezpośrednio może oddziaływać na procesy zachodzące w tym regionie. Władze samorządowe prowadzą wobec tego politykę intraregionalną[4].
W Polsce początki tworzenia się własnych polityk regionalnych datuje się od momentu wejścia w życie Ustawy z 2 maja 2000 roku o zasadach wspierania rozwoju. Ustawa ta określa zasady i formy wspierania rozwoju regionalnego oraz zasady współdziałania w tym zakresie Rady Ministrów oraz organów administracji rządowej z samorządem terytorialnym. Ustawa stanowi, iż "wspieranie rozwoju regionalnego jest wykonywane na podstawie narodowej strategii rozwoju regionalnego oraz inicjatyw samorządu województwa, zgodnie z zasadą zrównoważonego rozwoju".
W związku z tym zapisem w grudniu 2000 r. rząd przyjął dokument: Narodową Strategię Rozwoju Regionalnego 2001-2006 (NSRR), który określa politykę regionalną państwa do roku 2006. Jest to polityka wyrównywania szans poszczególnych regionów, ze szczególnym naciskiem położonym na likwidowanie opóźnień regionów najsłabszych i optymalne wykorzystywanie programów pomocowych. Działania skoncentrowane są na następujących priorytetach:
· rozbudowa i modernizacja infrastruktury służącej wzmacnianiu konkurencyjności regionów, rozbudowa infrastruktury o ponadlokalnym znaczeniu, rozwój funkcji metropolitalnych największych aglomeracji i miast, rozwój technologii telekomunikacyjnych;
· restrukturyzacja bazy ekonomicznej regionów i tworzeniu warunków jej zróżnicowania, wspieranie małych i średnich przedsiębiorstw, transfer nowoczesnych technologii, rozwój turystyki, rekreacji i ochrona dziedzictwa kulturowego;
· działania wspierające rozwój zasobów ludzkich, edukacja powszechna i ustawiczna, systemy stypendialne, szkolenia, przekwalifikowania zawodowe;
· wsparcie obszarów wymagających pomocy, aktywizacja obszarów wiejskich, ożywienie bazy ekonomicznej miast;
· zapewnienie współpracy regionów, rozwój współpracy przygranicznej oraz planowania przestrzennego.
Lista obszarów wymagających wsparcia jest każdorazowo ustalana w specjalnych programach, proporcjonalnie do możliwości finansowych budżetu państwa. Za ogólną realizację i koordynację polityki rozwoju regionalnego państwa odpowiada Rada Ministrów oraz Komitet RM ds. Polityki Regionalnej i Zróżnicowanego Rozwoju. Finansowanie NSRR odbywać się będzie z pomocowych funduszy UE, budżetu państwa, środków własnych jednostek samorządu terytorialnego, funduszy i agencji oraz innych podmiotów publicznych, a także ze środków podmiotów prywatnych.
Obecnie prowadzony jest monitoring pierwszej edycji strategii oraz trwają konsultacje nad koncepcją nowej Narodowej Strategii Rozwoju Regionalnego na lata 2007-2013. Na etapie przygotowań do opracowania nowej strategii Departament Polityki Regionalnej w Ministerstwie Gospodarki i Pracy opracował w 2004 r. „Raport o polityce regionalnej”, sporządzony na podstawie badań analitycznych oraz przy wykorzystaniu wiedzy ekspertów z różnych środowisk. Analiza Raportu pozwoliła na sformułowanie „Założeń do Narodowej Strategii Rozwoju Regionalnego na lata 2007-2013”, zaprezentowanych w lipcu 2004 r. na posiedzeniu Międzyresortowego Zespołu do przygotowania Narodowego Planu Rozwoju na lata 2007-2013.
Opracowanie nowej wersji NSRR ma być prowadzone przy szeroko zakrojonej współpracy międzyresortowej oraz aktywnym wsparciu środowisk samorządowych.
Główne cele NSRR na lata 2007-2013:
Obecnie w Polsce poza NSRR instrumentami polityki regionalnej są:
· Na poziomie krajowym:
- Narodowy Plan Rozwoju na lata 2004-2006 (przygotowuje się Narodowy Plan Rozwoju na lata 2007-2013);
- długofalowa strategia rozwoju regionalnego kraju;
- Polska 2025. Długofalowa strategia trwałego i zrównoważonego rozwoju.
· Na poziomie województwa (przygotowywane przez zarząd województwa i następnie uchwalane przez sejmik województwa):
- strategie rozwoju województwa (opracowane we wszystkich regionach w Polsce);
- programy województwa;
- plan zagospodarowania województwa.
· Na poziomie gminy (przygotowywane przez zarząd gminy i uchwalane przez radę gminy):
- studium uwarunkowań i kierunków zagospodarowania przestrzennego gminy;
- miejscowy plan zagospodarowania przestrzennego.
Obecnie polityka regionalna przyjmuje również wymiar międzynarodowy.
Unia Europejska przez szereg instytucji, funduszy i programów wspiera rozwój regionów Unii Europejskiej w ramach tzw. wspólnej polityki regionalnej. Tworzenie polityki regionalnej UE było konsekwencją dużego zróżnicowania stopnia rozwoju społeczno-gospodarczego poszczególnych krajów członkowskich Unii oraz istnienia jeszcze większych dysproporcji rozwojowych pomiędzy ich regionami. Dysproporcje te mają często charakter strukturalny, wynikający z peryferyjnego położenia regionu, trudnych warunków klimatycznych i geograficznych, niedostatecznie rozwiniętej infrastruktury, niekorzystnej struktury gospodarki (z dominacją rolnictwa), niskiego poziomu kwalifikacji zawodowych ludności itp.
Polityka regionalna i strukturalna Unii Europejskiej jest wyrazem solidarności bogatszych krajów członkowskich (i ich regionów) z krajami (regionami) względnie uboższymi. Wraz z rozszerzaniem się Unii Europejskiej o państwa będące na niższym poziomie rozwoju gospodarczego niż założycielska "Szóstka", takie jak Irlandia, Grecja, Hiszpania i Portugalia, Luksemburg, RFN, ta solidarność nabierała coraz większego znaczenia.
Potrzeba rozwinięcia polityki regionalnej była też konsekwencją utworzenia jednolitego rynku europejskiego (tj. swoboda przepływu dóbr, usług i kapitału), w ramach którego regiony słabsze pod względem strukturalnym lub o podupadającym przemyśle znalazły się w punkcie wyjściowym, w sytuacji niekorzystnej i mogłyby nie sprostać w pełni swobodnej konkurencji ze strony regionów bogatszych. W takich opóźnionych regionach UE, regionalne rynki dóbr i usług, czynników produkcją (w tym rynek pracy), rynki kapitałowe borykały się z poważnymi problemami co nie sprzyjało dalszej integracji europejskiej. Wysokie bezrobocie, niska jakość produktów, brak nowoczesnych technologii i w związku z tym brak napływu kapitału inwestycyjnego spowodowało, iż bogatsze rynki (regiony UE) zaczęły zauważać potrzebę minimalizowania różnic między poszczególnymi regionami UE, co miało zapewnić prawidłowe funkcjonowanie jednolitego rynku europejskiego, złożonego z poszczególnych rynków regionalnych i być warunkiem dalszego postępu procesów integracyjnych. Utrzymanie się znacznych dysproporcji regionalnych może być źródłem niezadowolenia krajów członkowskich UE, a to z kolei mogło by być hamulcem procesu integracyjnego. Jedną z możliwych dróg poprawy sytuacji regionów problemowych jest stworzenie przesłanek długofalowego wzrostu gospodarczego poprzez wzrost konkurencyjności ich gospodarek. Wymaga to określenia czynników rozwoju regionalnego i wyznaczania strategii rozwoju regionalnego[5].
Za symboliczny początek polityki regionalnej UE uznaje się rok 1958, tj. rok wejścia w życie Traktatu Rzymskiego powołującym Europejską Wspólnotę Gospodarczą, nawiązywał do polityki regionalnej w sposób ogólnikowy. W preambule państwa członkowskie dały co prawda wyraz swym dążeniom, "aby zjednoczyć gospodarkę narodową i wspierać jej harmonijny rozwój, zmniejszając różnice pomiędzy poszczególnymi obszarami", jednak w praktyce polityka regionalna Wspólnoty koncentrowała się na koordynowaniu polityki regionalnej państw członkowskich, mając na względzie ochronę przed ewentualnymi wypaczeniami swobody konkurencji. Na mocy Traktatu o EWG utworzono 1 stycznia 1958 r. Europejski Bank Inwestycyjny, którego statutowym celem jest wspomaganie harmonijnego rozwoju Wspólnoty.
Do pierwszego przełomu w rozwijaniu polityki regionalnej doszło w 1968 r., kiedy to przy okazji fuzji organów wykonawczych Europejskiej Wspólnoty Węgla i Stali, Europejskiej Wspólnoty Gospodarczej i Euroatomu utworzono w ramach Komisji Europejskiej Dyrekcję Generalną ds. Polityki Regionalnej (DG XVI). Cztery lata później, na konferencji w Paryżu postanowiono zapewnić dla celów polityki regionalnej odpowiednie środki finansowe. Nadano wówczas wymiar regionalny dwóm funduszom budżetowym - Europejskiemu Funduszowi Społecznemu (European Social Fund - EFS) i Europejskiemu Funduszowi Orientacji i Gwarancji Rolnej ( European Agriculture Guidance and Guarantee Fund - EAGGF) oraz ustalono zasady utworzenia specjalnego funduszu regionalnego. Powstał on ostatecznie - jako Europejski Fundusz Rozwoju Regionalnego (European Regional Develpment Fund - ERDF) w 1975 r. Wszystkie środki Funduszu były rozdzielane pomiędzy państwa członkowskie według systemu kwotowego.
Dopiero od 1980 r. zarezerwowano 5 proc. całości środków na finansowanie przez Komisję tzw. działań specyficznych, o charakterze rzeczywiście wspólnotowym.
Wraz z podpisaniem Jednolitego Aktu Europejskiego w 1986 r. stworzono podstawy dla nowej polityki strukturalnej Europejskiej Wspólnoty Gospodarczej, a przede wszystkim jej polityki regionalnej. Na podstawie tego porozumienia, wprowadzono do Traktatu o WE Tytuł V "Spójność ekonomiczna i socjalna", w którym mówi się o konieczności zlikwidowania dysproporcji i zacofania w rozwoju niektórych regionów Wspólnoty (Art. 130a Traktatu o WE). W dalszej konsekwencji - przeprowadzono w 1988 r. reformę trzech Funduszy Strukturalnych (ERDF, ESF i EAGGF), które od tego czasu miały funkcjonować w sposób skoordynowany. Zmianom tym towarzyszyła decyzja o zwiększeniu łącznego budżetu funduszy z 7,2 mld ECU w 1987 r. do 14,5 mld ECU w 1993 r. Za podstawowe zasady polityki strukturalnej (w tym regionalnej) Wspólnoty uznano:
· koncentrację środków pod względem geograficznym i funkcjonalnym (pięć podstawowych celów);
· przyznanie priorytetu programom wieloletnim i działaniom strukturalnym;
· oparcie selekcji regionów, którym przysługuje pomoc, na kryteriach wspólnotowych (selekcji dokonuje się w przekroju trzech poziomów terytorialnego podziału krajów, określonych symbolem NUTS [6]
· ostateczne odstąpienie od systemu kwotowego na rzecz zasady współfinansowania (środki wspólnotowe mogą uzupełniać - a nie zastępować środki krajowe, udział środków wspólnotowych w całkowitych kosztach danego projektu może wynosić, w zależności od celu, od 25 do 75 proc., a w przypadku regionów w tzw. krajach kohezyjnych - nawet 80-85 proc.);
· partnerstwo: ścisła współpraca między Komisją a odpowiednimi władzami na szczeblu krajowym, regionalnym lub lokalnym w przygotowaniu i realizacji programów.
Ponadto, Komisja Europejska została upoważniona do występowania, w ramach określonego budżetu, z tzw. Inicjatywami Wspólnotowymi. Na tej podstawie, w latach 1989-1993 zrealizowano 15 programów, a podobną ich liczbę, zaprojektowano na okres 1994-1999.
Obowiązujące zasady polityki regionalnej zostały dodatkowo ugruntowane i rozbudowane w 1993 r, wraz z podpisaniem Traktatu o Unii Europejskiej z Maastricht. Dążenie do zapewnienia zrównoważonego postępu ekonomicznego i socjalnego uznano za jedno z głównych zadań Unii. Na mocy Traktatu utworzono Fundusz Spójności (Cohesion Fund), o zakresie działania nie regionalnym, jak w przypadku istniejących Funduszy Strukturalnych, ale krajowym. Pomoc z Funduszu Spójności jest przeznaczona na finansowanie projektów w dziedzinie ochrony środowiska i inwestycje w infrastrukturę transportową państw, w których poziom PKB na jednego mieszkańca jest niższy niż 90 proc. średniej dla całej UE. Kryteria spełniły wówczas cztery państwa członkowskie: Grecja, Portugalia, Irlandia i Hiszpania.
Na mocy Traktatu z Maastricht powołano, w uznaniu znaczenia polityki regionalnej, nowy organ UE - Komitet Regionów (Committee of the Regions) Komitet jest instytucją doradczą dla Rady UE i Komisji Europejskiej, a jednocześnie pełni funkcję przedstawicielską wobec różnych instytucji, które reprezentuje. Składa się on z 222 przedstawicieli regionalnych i lokalnych osób prawnych.
Na szczycie Unii Europejskiej w Berlinie, jaki odbył się 24 i 25 marca 1999 r., w ramach dyskusji nad opracowaną przez Komisję Europejską "Agendą 2000" postanowiono utrzymać na lata 2000-2006 generalne zasady polityki strukturalnej, dążąc przy tym do poprawy efektywności wykorzystania Funduszy Strukturalnych i Funduszu Spójności.
Wraz z ubieganiem się o członkostwo UE nowych krajów z tak zwanego bloku wschodniego i ich znaczącym opóźnieniem w rozwoju społeczno-gospodarczym spowodowanym panującym w nich ustrojem kapitalistycznym, Unia Europejska po raz pierwszy w historii rozszerzenia przewidziała pomoc przedakcesyjną dla dziesięciu krajów Europy Środkowej i Wschodniej (CEEC), z których osiem stało się jej członkami w 2004 roku (Republika Czeska, Estonia, Węgry, Łotwa, Litwa, Polska, Słowacja i Słowenia).
Od 1990 roku Polska mogła korzystać z funduszu PHARE jako głównego źródła środków przekazywanych przez Unię Europejską w ramach pomocy technicznej i finansowej. Zgodnie z nową orientacją PHARE pomoc finansowa od 1998 r. przeznaczana była:
· w 30 % na programy instytucjonalne - wsparcie instytucji demokratycznych, bezstronnej administracji publicznej, rządów prawa, przygotowanie służby cywilnej do wprowadzania w życie acquis communaitaure;
· w 70 % na projekty inwestycyjne, szczególnie w zakresie restrukturyzacji rolnictwa, rozwoju regionalnego i rozwoju kapitału ludzkiego, dostosowanie do norm istniejących w Unii Europejskiej, wsparcie małych i średnich przedsiębiorstw.
Od 1 maj 2004 r. Polska stała się jednym z 25 państw członkowskich UE. Fakt ten spowodował, że Polska może korzystać z wszystkich form pomocy UE wynikających z funduszy strukturalnyh, będących obecnie podstawowymi instrumentami pomocy w ramach polityki regionalnej. Z ich budżetów kierowane jest wsparcie na programy krajowe - 94%, inicjatywy wspólnotowe – 6%. Dodatkowym instrumentem pomocy jest Fundusz Spójności (Kohezji), czasowy instrument, który ma pomóc przy realizacji największych inwestycji w najuboższych krajach UE. Ważnym uzupełnieniem pomocy UE są krajowe środki (budżet centralny i samorządowy), które stanowią minimum 15% całej pomocy.
Filarami europejskiej polityki regionalnej są:
· Polityka przemysłowa (środki przeznaczone są na określone sektory gospodarki, branże a także zakłady przemysłowe, szczególny nacisk kładziony jest na rozwój małych i średnich przedsiębiorstw oraz na ochronę środowiska),
· Wspieranie gospodarcze (środki przeznaczone są na poprawę infrastruktury, nowe inwestycje, restrukturyzację przedsiębiorstw i otwieranie rynków zbytu),
...
mover2002