POLITYKA REGIONALNA UE.doc

(235 KB) Pobierz
Gospodarka regionalna w szerokim znaczeniu to złożony proces, w którym władze lokalne przy wykorzystaniu własnych zasobów, w t

www.stiudent.pl

 

                                                                                                       Piła, 18.06.2005 r.

 

 

Gospodarka regionalna w Polsce i na świecie

 

Rynek regionalny (województwo) a rynki europejskie jako narzędzie gospodarki regionalnej

 

Literatura:

  1. J. Szlachta, Polityka regionalna Unii Europejskiej, FPPR, Warszawa 2000
  2. A. Potoczek, Polityka regionalna i gospodarka przestrzenna, Agencja, Toruń 2003
  3. T. Grosse, Polityka regionalna Unii Europejskiej i jej wpływ na rozwój gospodarczy: przykład Grecji, Włoch, Irlandii i wnioski dla Polski, ISP, Warszawa 2000
  4. I. Pietrzak, Polityka regionalna Unii Europejskiej i regiony w państwach członkowskich, PWN, Warszawa 2001
  5. J.J. Parysek, Podstawy gospodarki lokalnej, Wydawnictwo Naukowe UAM,
    Poznań 2001
  6. P. Jasiński, Europa jako szansa: Polityka regionalna Unii Europejskiej i jej instrumenty a władze lokalne i regionalne, Elipsa, 2000
  7. B. Winiarski (red.), Polityka gospodarcza, PWN, Warszawa 2001
  8. K. Głąbicka, M. Grewiński, Europejska polityka regionalna, Elipsa, 2003
  9. K. Wijtaszczyk (red.), Fundusze strukturalne i polityka regionalna Unii Europejskiej, Aspra, 2005
  10. D. Waldziński, Polityka regionalna w Polsce w procesie przemian kulturowo – cywilizacyjnych, Wyd. Uniw. Warmińsko – Mazurskiego, 2005
  11. W. Molle, Ekonomika integracji europejskiej, Solidarność, Gdańsk 1995
  12. M. Fic, Zarządzanie rozwojem lokalnym,
  13. Gazeta Prawna, W czym Unia pomogła regionom”, nr 7 (1437) z 13.04.2005

14.  Narodowa strategia rozwoju regionalnego 2001-2006.

  1. Narodowy plan rozwoju 2004 – 2006.

Zasoby internetowe:

www.fs.ngo.pl                                                 www.infoport.pl

www.cie.gov.pl                                               www.ukie.gov.pl

www.pldg.pl

Gospodarka regionalna w szerokim znaczeniu to złożony proces, w którym władze lokalne przy wykorzystaniu własnych zasobów, w tym także ludności regionalnej, oraz zaangażowaniu partnerów zewnętrznych (kapitał), stymulują rozwój gospodarczy danej jednostki terytorialnej – tj. rozwój regionalny (lokalny)[1]. Rozwój ten utożsamiany jest
z kompleksem przeobrażeń jakościowych odnoszących się do poziomu życia ludności oraz warunków funkcjonowania podmiotów gospodarczych, a dotyczących danego obszaru tzn. regionu[2].

Region jest to wyodrębniony na podstawie określonego kryterium obszar, wyróżniający się od pozostałych obszarów pewną wspólną cechą lub cechami. Wyróżnia się następujące kryteria odrębności regionu ze względu na jego cechy: region geograficzny, ekonomiczny, etniczny, kulturowy, historyczny, administracyjny i polityczny.

Wspólnotowa Karta Regionalizacji, stanowiąca aneks do uchwalonej przez Parlament Europejski „Rezolucji o polityce regionalnej Wspólnoty i o roli regionów” określa region jako „terytorium, które z geograficznego punktu widzenia stanowi wyraźną całość, bądź stanowi kompleks terenów, które tworzą zamkniętą całość, a których ludność charakteryzują określone wspólne elementy, przy czym chciałaby ona utrwalić i rozwinąć pewne wynikające z nich właściwości, aby pobudzić postęp kulturalny, społeczny
i gospodarczy.”[3]

W Polsce w wyniku transformacji ustrojowej, przejścia od gospodarki centralnie planowanej do gospodarki rynkowej i towarzyszącej temu decentralizacji państwa, funkcję regionów pełni 16 województw utworzonych z dniem 1 stycznia 1999 r. na podstawie ustawy z 5 czerwca 1998 o samorządzie województwa oraz ustawy z lipca 1998 r. o trójstopniowym podziale terytorialnym kraju (gmina, powiat, województwo). Województwo, jako największa jednostka zasadniczego podziału terytorialnego kraju, jako pośrednie ogniwo zarządzania pomiędzy gminą i powiatem a organami administracji centralnej, pełni funkcje strategiczne
i nadzorcze. Misją samorządu województwa jest rozwój cywilizacyjny regionu, co przejawia się w obowiązku formułowania strategii wszechstronnego i zrównoważonego rozwoju oraz prowadzenia polityki regionalnej umożliwiającej jego osiągnięcie. Zadania samorządu województwa związane są z tworzeniem warunków i instrumentów służących rozwojowi regionalnemu w trzech podstawowych sferach:

1)            rozwoju ekonomicznego, obejmującego też międzynarodową współpracę gospodarczą i promocję regionu,

2)            usług publicznych "wyższego" rzędu (m.in. szkolnictwo wyższe, specjalistyczna służba zdrowia, działalność kulturalna o charakterze ponadlokalnym),

3)            kształtowania przyjaznego człowiekowi środowiska naturalnego.

Ustanowienie w dużych województwach samorządu odpowiedzialnego za rozwój gospodarczy i politykę regionalną umożliwia gospodarczą konkurencyjność regionu, zwiększa atrakcyjność polskiej gospodarki w skali europejskiej.

 

 

Rys. 1 „Podział terytorialny Polski” – Polskie regiony

 

Zgodnie z zapisami ustawy o samorządzie wojewódzkim "mieszkańcy województwa tworzą z mocy prawa regionalną wspólnotę samorządową". Rozwój regionalny oznacza więc trwały wzrost poziomu życia mieszkańców i potencjału gospodarczego w skali województwa. Współczesna polityka rozwoju regionalnego (polityk regionalna) ma dwa wymiary:

·         interregionalny - usystematyzowane oddziaływanie na obszary będące wyodrębnionymi ponadlokalnymi jednostkami terytorialnego podziału administracyjnego kraju, tj. regiony. Polityka interregionalna państwa to działania podejmowane przez rząd centralny oraz jego agendy, w tym także terenowe."; prowadzona jest przez rząd centralny bezpośrednio, czyli za pomocą oficjalnych struktur rządowych, bądź też pośrednio poprzez odpowiednie jednostki centralne
i regionalne nie podlegające bezpośrednio administracji rządowej. Istotną rolę
w implementacji polityki regionalnej odgrywają organizacje pozarządowe, takie jak Polska Agencja Rozwoju Regionalnego, Agencja Rozwoju Komunalnego, Agencja Modernizacji i Restrukturyzacji Rolnictwa i inne,

·         intraregionalny - usystematyzowane oddziaływanie na procesy rozwoju społeczno - gospodarczego zachodzące na obszarze regionu. Polityką intraregionalną są działania podejmowane przez samorządowe władze regionu oraz ich agendy. Polityka intraregionalna to polityka rozwoju regionów; w odróżnieniu od polityki interregionalnej, która prowadzona jest przez państwo w odniesieniu do regionów wchodzących w jego skład polityka intraregionalna prowadzona jest wówczas, gdy dany region jest wyposażony we władzę – samorząd (w Polsce samorząd województwa), który bezpośrednio może oddziaływać na procesy zachodzące w tym regionie. Władze samorządowe prowadzą wobec tego politykę intraregionalną[4].

W Polsce początki tworzenia się własnych polityk regionalnych datuje się od momentu wejścia w życie Ustawy z 2 maja 2000 roku o zasadach wspierania rozwoju. Ustawa ta określa zasady i formy wspierania rozwoju regionalnego oraz zasady współdziałania w tym zakresie Rady Ministrów oraz organów administracji rządowej
z samorządem terytorialnym. Ustawa stanowi, iż "wspieranie rozwoju regionalnego jest wykonywane na podstawie narodowej strategii rozwoju regionalnego oraz inicjatyw samorządu województwa, zgodnie z zasadą zrównoważonego rozwoju".

W związku z tym zapisem w grudniu 2000 r. rząd przyjął dokument: Narodową Strategię Rozwoju Regionalnego 2001-2006 (NSRR), który określa politykę regionalną państwa do roku 2006. Jest to polityka wyrównywania szans poszczególnych regionów, ze szczególnym naciskiem położonym na likwidowanie opóźnień regionów najsłabszych
i optymalne wykorzystywanie programów pomocowych. Działania skoncentrowane są na następujących priorytetach:

·         rozbudowa i modernizacja infrastruktury służącej wzmacnianiu konkurencyjności regionów, rozbudowa infrastruktury o ponadlokalnym znaczeniu, rozwój funkcji metropolitalnych największych aglomeracji i miast, rozwój technologii telekomunikacyjnych;

·         restrukturyzacja bazy ekonomicznej regionów i tworzeniu warunków jej zróżnicowania, wspieranie małych i średnich przedsiębiorstw, transfer nowoczesnych technologii, rozwój turystyki, rekreacji i ochrona dziedzictwa kulturowego;

·         działania wspierające rozwój zasobów ludzkich, edukacja powszechna i ustawiczna, systemy stypendialne, szkolenia, przekwalifikowania zawodowe;

·         wsparcie obszarów wymagających pomocy, aktywizacja obszarów wiejskich, ożywienie bazy ekonomicznej miast;

·         zapewnienie współpracy regionów, rozwój współpracy przygranicznej oraz planowania przestrzennego.

Lista obszarów wymagających wsparcia jest każdorazowo ustalana w specjalnych programach, proporcjonalnie do możliwości finansowych budżetu państwa. Za ogólną realizację i koordynację polityki rozwoju regionalnego państwa odpowiada Rada Ministrów oraz Komitet RM ds. Polityki Regionalnej i Zróżnicowanego Rozwoju. Finansowanie NSRR odbywać się będzie z pomocowych funduszy UE, budżetu państwa, środków własnych jednostek samorządu terytorialnego, funduszy i agencji oraz innych podmiotów publicznych, a także ze środków podmiotów prywatnych.

Obecnie prowadzony jest monitoring pierwszej edycji strategii oraz trwają konsultacje nad koncepcją nowej Narodowej Strategii Rozwoju Regionalnego na lata 2007-2013. Na etapie przygotowań do opracowania nowej strategii Departament Polityki Regionalnej w Ministerstwie Gospodarki i Pracy opracował w 2004 r. „Raport o polityce regionalnej”, sporządzony na podstawie badań analitycznych oraz przy wykorzystaniu wiedzy ekspertów z różnych środowisk. Analiza Raportu pozwoliła na sformułowanie „Założeń do Narodowej Strategii Rozwoju Regionalnego na lata 2007-2013”, zaprezentowanych w lipcu 2004 r. na posiedzeniu Międzyresortowego Zespołu do przygotowania Narodowego Planu Rozwoju na lata 2007-2013.

Opracowanie nowej wersji NSRR ma być prowadzone przy szeroko zakrojonej współpracy międzyresortowej oraz aktywnym wsparciu środowisk samorządowych.

Główne cele NSRR na lata 2007-2013:             

  1. Rozwój konkurencyjności gospodarczej regionów;
  2. Wspieranie elastycznego zróżnicowania zamierzeń i wykorzystanie potencjału endogenicznego regionów;
  3. Wyrównanie szans rozwojowych regionów.

Obecnie w Polsce poza NSRR instrumentami polityki regionalnej są:

·         Na poziomie krajowym:

-          Narodowy Plan Rozwoju na lata 2004-2006 (przygotowuje się Narodowy Plan Rozwoju  na lata 2007-2013);

-          długofalowa strategia rozwoju regionalnego kraju;

-          Polska 2025. Długofalowa strategia trwałego i zrównoważonego rozwoju.

·         Na poziomie województwa (przygotowywane przez zarząd województwa i następnie uchwalane przez sejmik województwa):

-          strategie rozwoju województwa (opracowane we wszystkich regionach w Polsce);

-          programy województwa;

-          plan zagospodarowania województwa.

·         Na poziomie gminy (przygotowywane przez zarząd gminy i uchwalane przez radę gminy):

-          studium uwarunkowań i kierunków zagospodarowania przestrzennego gminy;

-          miejscowy plan zagospodarowania przestrzennego.

Obecnie polityka regionalna przyjmuje również wymiar międzynarodowy.

Unia Europejska przez szereg instytucji, funduszy i programów wspiera rozwój regionów Unii Europejskiej w ramach tzw. wspólnej polityki regionalnej. Tworzenie polityki regionalnej UE było konsekwencją dużego zróżnicowania stopnia rozwoju społeczno-gospodarczego poszczególnych krajów członkowskich Unii oraz istnienia jeszcze większych dysproporcji rozwojowych pomiędzy ich regionami. Dysproporcje te mają często charakter strukturalny, wynikający z peryferyjnego położenia regionu, trudnych warunków klimatycznych i geograficznych, niedostatecznie rozwiniętej infrastruktury, niekorzystnej struktury gospodarki (z dominacją rolnictwa), niskiego poziomu kwalifikacji zawodowych ludności itp.

Polityka regionalna i strukturalna Unii Europejskiej jest wyrazem solidarności bogatszych krajów członkowskich (i ich regionów) z krajami (regionami) względnie uboższymi. Wraz z rozszerzaniem się Unii Europejskiej o państwa będące na niższym poziomie rozwoju gospodarczego niż założycielska "Szóstka", takie jak Irlandia, Grecja, Hiszpania i Portugalia, Luksemburg, RFN, ta solidarność nabierała coraz większego znaczenia.

Potrzeba rozwinięcia polityki regionalnej była też konsekwencją utworzenia jednolitego rynku europejskiego (tj. swoboda przepływu dóbr, usług i kapitału), w ramach którego regiony słabsze pod względem strukturalnym lub o podupadającym przemyśle znalazły się w punkcie wyjściowym, w sytuacji niekorzystnej i mogłyby nie sprostać w pełni swobodnej konkurencji ze strony regionów bogatszych. W takich opóźnionych regionach UE, regionalne rynki dóbr i usług, czynników produkcją (w tym rynek pracy), rynki kapitałowe borykały się z poważnymi problemami co nie sprzyjało dalszej integracji europejskiej. Wysokie bezrobocie, niska jakość produktów, brak nowoczesnych technologii i w związku
z tym brak napływu kapitału inwestycyjnego spowodowało, iż bogatsze rynki (regiony UE) zaczęły zauważać potrzebę minimalizowania różnic między poszczególnymi regionami UE, co miało zapewnić prawidłowe funkcjonowanie jednolitego rynku europejskiego, złożonego
z poszczególnych rynków regionalnych i być warunkiem dalszego postępu procesów integracyjnych. Utrzymanie się znacznych dysproporcji regionalnych może być źródłem niezadowolenia krajów członkowskich UE, a to z kolei mogło by być hamulcem procesu integracyjnego. Jedną z możliwych dróg poprawy sytuacji regionów problemowych jest stworzenie przesłanek długofalowego wzrostu gospodarczego poprzez wzrost konkurencyjności ich gospodarek. Wymaga to określenia czynników rozwoju regionalnego
i wyznaczania strategii rozwoju regionalnego[5].

Za symboliczny początek polityki regionalnej UE uznaje się rok 1958, tj. rok wejścia w życie Traktatu Rzymskiego powołującym Europejską Wspólnotę Gospodarczą, nawiązywał do polityki regionalnej w sposób ogólnikowy. W preambule państwa członkowskie dały co prawda wyraz swym dążeniom, "aby zjednoczyć gospodarkę narodową i wspierać jej harmonijny rozwój, zmniejszając różnice pomiędzy poszczególnymi obszarami", jednak w praktyce polityka regionalna Wspólnoty koncentrowała się na koordynowaniu polityki regionalnej państw członkowskich, mając na względzie ochronę przed ewentualnymi wypaczeniami swobody konkurencji. Na mocy Traktatu o EWG utworzono 1 stycznia 1958 r. Europejski Bank Inwestycyjny, którego statutowym celem jest wspomaganie harmonijnego rozwoju Wspólnoty.

Do pierwszego przełomu w rozwijaniu polityki regionalnej doszło w 1968 r., kiedy to przy okazji fuzji organów wykonawczych Europejskiej Wspólnoty Węgla
i Stali, Europejskiej Wspólnoty Gospodarczej i Euroatomu utworzono w ramach Komisji Europejskiej Dyrekcję Generalną ds. Polityki Regionalnej (DG XVI). Cztery lata później, na konferencji w Paryżu postanowiono zapewnić dla celów polityki regionalnej odpowiednie środki finansowe. Nadano wówczas wymiar regionalny dwóm funduszom budżetowym - Europejskiemu Funduszowi Społecznemu (European Social Fund - EFS) i Europejskiemu Funduszowi Orientacji i Gwarancji Rolnej ( European Agriculture Guidance and Guarantee Fund - EAGGF) oraz ustalono zasady utworzenia specjalnego funduszu regionalnego. Powstał on ostatecznie - jako Europejski Fundusz Rozwoju Regionalnego (European Regional Develpment Fund - ERDF) w 1975 r. Wszystkie środki Funduszu były rozdzielane pomiędzy państwa członkowskie według systemu kwotowego.

Dopiero od 1980 r. zarezerwowano 5 proc. całości środków na finansowanie przez Komisję tzw. działań specyficznych, o charakterze rzeczywiście wspólnotowym.

Wraz z podpisaniem Jednolitego Aktu Europejskiego w 1986 r. stworzono podstawy dla nowej polityki strukturalnej Europejskiej Wspólnoty Gospodarczej, a przede wszystkim jej polityki regionalnej. Na podstawie tego porozumienia, wprowadzono do Traktatu o WE Tytuł V "Spójność ekonomiczna i socjalna", w którym mówi się o konieczności zlikwidowania dysproporcji i zacofania w rozwoju niektórych regionów Wspólnoty (Art. 130a Traktatu o WE). W dalszej konsekwencji - przeprowadzono w 1988 r. reformę trzech Funduszy Strukturalnych (ERDF, ESF i EAGGF), które od tego czasu miały funkcjonować
w sposób skoordynowany. Zmianom tym towarzyszyła decyzja o zwiększeniu łącznego budżetu funduszy z 7,2 mld ECU w 1987 r. do 14,5 mld ECU w 1993 r. Za podstawowe zasady polityki strukturalnej (w tym regionalnej) Wspólnoty uznano:

·         koncentrację środków pod względem geograficznym i funkcjonalnym (pięć podstawowych celów);

·         przyznanie priorytetu programom wieloletnim i działaniom strukturalnym;

·         oparcie selekcji regionów, którym przysługuje pomoc, na kryteriach wspólnotowych (selekcji dokonuje się w przekroju trzech poziomów terytorialnego podziału krajów, określonych  symbolem NUTS [6]

·         ostateczne odstąpienie od systemu kwotowego na rzecz zasady współfinansowania (środki wspólnotowe mogą uzupełniać - a nie zastępować środki krajowe, udział środków wspólnotowych w całkowitych kosztach danego projektu może wynosić,
w zależności od celu, od 25 do 75 proc., a w przypadku regionów w tzw. krajach kohezyjnych - nawet 80-85 proc.);

·         partnerstwo: ścisła współpraca między Komisją a odpowiednimi władzami na szczeblu krajowym, regionalnym lub lokalnym w przygotowaniu i realizacji programów.

Ponadto, Komisja Europejska została upoważniona do występowania, w ramach określonego budżetu, z tzw. Inicjatywami Wspólnotowymi. Na tej podstawie, w latach 1989-1993 zrealizowano 15 programów, a podobną ich liczbę, zaprojektowano na okres 1994-1999.

Obowiązujące zasady polityki regionalnej zostały dodatkowo ugruntowane
i rozbudowane w 1993 r, wraz z podpisaniem Traktatu o Unii Europejskiej z Maastricht. Dążenie do zapewnienia zrównoważonego postępu ekonomicznego i socjalnego uznano za jedno z głównych zadań Unii. Na mocy Traktatu utworzono Fundusz Spójności (Cohesion Fund), o zakresie działania nie regionalnym, jak w przypadku istniejących Funduszy Strukturalnych, ale krajowym. Pomoc z Funduszu Spójności jest przeznaczona na finansowanie projektów w dziedzinie ochrony środowiska i inwestycje w infrastrukturę transportową państw, w których poziom PKB na jednego mieszkańca jest niższy niż 90 proc. średniej dla całej UE. Kryteria spełniły wówczas cztery państwa członkowskie: Grecja, Portugalia, Irlandia i Hiszpania.

Na mocy Traktatu z Maastricht powołano, w uznaniu znaczenia polityki regionalnej, nowy organ UE - Komitet Regionów (Committee of the Regions) Komitet jest instytucją doradczą dla Rady UE i Komisji Europejskiej, a jednocześnie pełni funkcję przedstawicielską wobec różnych instytucji, które reprezentuje. Składa się on z 222 przedstawicieli regionalnych i lokalnych osób prawnych.

Na szczycie Unii Europejskiej w Berlinie, jaki odbył się 24 i 25 marca 1999 r.,
w ramach dyskusji nad opracowaną przez Komisję Europejską "Agendą 2000" postanowiono utrzymać na lata 2000-2006 generalne zasady polityki strukturalnej, dążąc przy tym do poprawy efektywności wykorzystania Funduszy Strukturalnych i Funduszu Spójności.

Wraz z ubieganiem się o członkostwo UE nowych krajów z tak zwanego bloku wschodniego i ich znaczącym opóźnieniem w rozwoju społeczno-gospodarczym spowodowanym panującym w nich ustrojem kapitalistycznym, Unia Europejska po raz pierwszy w historii rozszerzenia przewidziała pomoc przedakcesyjną dla dziesięciu krajów Europy Środkowej i Wschodniej (CEEC), z których osiem stało się jej członkami w 2004 roku (Republika Czeska, Estonia, Węgry, Łotwa, Litwa, Polska, Słowacja i Słowenia).

Od 1990 roku Polska mogła korzystać z funduszu PHARE jako głównego źródła środków przekazywanych przez Unię Europejską w ramach pomocy technicznej i finansowej. Zgodnie z nową orientacją PHARE pomoc finansowa od 1998 r. przeznaczana była:

·         w 30 % na programy instytucjonalne - wsparcie instytucji demokratycznych, bezstronnej administracji publicznej, rządów prawa, przygotowanie służby cywilnej do wprowadzania w życie acquis communaitaure;

·         w 70 % na projekty inwestycyjne, szczególnie w zakresie restrukturyzacji rolnictwa, rozwoju regionalnego i rozwoju kapitału ludzkiego, dostosowanie do norm istniejących w Unii Europejskiej, wsparcie małych i średnich przedsiębiorstw.

Od 1 maj 2004 r. Polska stała się jednym z 25 państw członkowskich UE. Fakt ten spowodował, że Polska może korzystać z wszystkich form pomocy UE wynikających
z funduszy strukturalnyh, będących obecnie podstawowymi instrumentami pomocy w ramach polityki regionalnej. Z ich budżetów kierowane jest wsparcie na programy krajowe - 94%, inicjatywy wspólnotowe – 6%. Dodatkowym instrumentem pomocy jest Fundusz Spójności (Kohezji), czasowy instrument, który ma pomóc przy realizacji największych inwestycji
w najuboższych krajach UE. Ważnym uzupełnieniem pomocy UE są krajowe środki (budżet centralny i samorządowy), które stanowią minimum 15% całej pomocy.

 

Filarami europejskiej polityki regionalnej są:

·               Polityka przemysłowa (środki przeznaczone są na określone sektory gospodarki, branże a także zakłady przemysłowe, szczególny nacisk kładziony jest na rozwój małych i średnich przedsiębiorstw oraz na ochronę środowiska),

·               Wspieranie gospodarcze (środki przeznaczone są na poprawę infrastruktury, nowe inwestycje, restrukturyzację przedsiębiorstw i otwieranie rynków zbytu),

...

Zgłoś jeśli naruszono regulamin