logos.pdf

LOGOS (  , od:   [légein] – zbierać, mówić, myśleć) – słowo, mowa,

rozum ludzki (okres przedfilozoficzny i filozofia); zasada metafizyczna

kierująca światem i człowiekiem (filozofia); byt lub rozum Boski

podporządkowany (zazwyczaj) najwyższemu Bogu, pośrednik między Bogiem

a światem i człowiekiem (filozofia, religie hellenistyczne); Chrystus, druga

osoba Trójcy Świętej, Bóg (chrześcijaństwo).

Swą wieloznaczność termin „logos” zawdzięcza m.in. stałej obecności

w gr. języku potocznym, z którego czerpały kolejne prądy filozoficzne i

religijne, nadając mu dodatkowe znaczenie techniczne w obrębie różnych

dziedzin wiedzy (gramatyka, retoryka, logika, epistemologia, psychologia,

metafizyka, teologia, etyka). Pomimo późniejszych prób jego tłumaczenia na

łacinę (verbum, ratio) oraz języki nowożytne, żaden z powstałych terminów nie

wyraził w pełni pierwotnego bogactwa znaczeniowego; z tego względu termin

„logos” pozostał również w późniejszym języku filozoficznym i teologicznym

(religijnym). Przedstawienie filozoficznego znaczenia tego słowa musi zatem

uwzględniać przemiany, jakim podlegało ono na przestrzeni dziejów.

L OGOS SUBIEKTYWNY : LUDZKA MOWA I ROZUM . We wczesnej literaturze gr.

termin „logos” wiązał się z obszarem znaczeniowym dotyczącym mowy i

języka, choć od początku towarzyszyło mu również znaczenie „rozumności”

lub „rozumu”. U Homera termin  [légein] występował jeszcze w

pierwotnym sensie, jako „zbierać”, „ponownie wiązać”, „liczyć” ( Iliada , VIII

518–519; Odyseja , IV 451–452), obok znaczenia „wypowiadać słowa” ( Iliada ,

XXIII 308). U późniejszych autorów zaczął oznaczać nie tylko pojedyncze

słowo, lecz całą wypowiedzianą, napisaną lub pomyślaną wypowiedź. Takiego

znaczenia nabrał zwł. w gramatyce, w obrębie której filozofowie rozważają

wewnętrzną strukturę mowy, obejmującą podział na zdania, części mowy,

sylaby i litery – np. Demokryt, Platon ( Cra. , 424 E n.), Arystoteles, stoicy,

Dionizy Trak – a także dostrzegają różnicę pomiędzy mową, która przekazuje

sens, a dźwiękami pozbawionymi znaczenia (Heraklit, stoicy). W retoryce l.

został oddzielony od poezji i przeciwstawiony jej elementom

charakterystycznym (  [metron],   [rhythmós],  [melos])

(Platon, Pol. , 390 A; Arystoteles, Rhet. , 1404 b 37), mógł oznaczać co

najwyżej jej element niemuzyczny, samą treść, „mit”, „opowieść historyczną”

(Platon, Phaedr. , 240 C). W dramacie l. rozumiany był jako dialog i

przeciwstawiany pieśni chóru. Ostatecznie jednak filozofowie, począwszy od

Logos

PEF - © Copyright by Polskie Towarzystwo Tomasza z Akwinu

Sokratesa, termin „logos” zaczęli odnosić do kunsztownej mowy sofistycznej

(Gorgiasz, Pochwała Heleny , Diels-Kranz 82 B 11) lub retorycznej, której

celem jest przekonywanie, przeciwstawiając go „dialogowi”,

zarezerwowanemu dla filozoficznego dochodzenia do prawdy (Platon, Phaedr .,

264 C; stoicy, frg. w: Stoicorum veterum fragmenta , I 75 n.).

Wg Arystotelesa warunkiem koniecznym zaistnienia l. perswazyjnego

jest obecność mówcy, słuchacza i przedmiotu mowy ( Rhet ., 1358 a 38), jego

celem zaś jest takie wpłynięcie na słuchającego, by wytworzyć w nim nowy

sąd, zgodny z prawdą (tamże, 1377 b 20–21). Powiązanie „mowy” i „rozumu”,

źródłowo obecne w terminie „logos”, ujawnia się przede wszystkim na terenie

psychologii, a także logiki, która dla myślicieli okresu szkół hellenistycznych

nie ograniczała się do rozważań nad formalną strukturą ludzkiego myślenia,

lecz obejmowała także badanie relacji ludzkiego l. (rozumu, poznania) do bytu,

czyli zagadnień z zakresu epistemologii. L.-rozum (l. subiektywny) był

rozumiany dwojako: 1) jako pochodny lub komplementarny wobec bytu, który

jest racjonalny sam w sobie (l. obiektywny) i który jest dostępny rozumowemu

poznaniu; 2) jako autonomiczna, pierwotna zasada, która sama wyznacza swą

aktywność, niezależnie od tego, co jest poznawane. Początkodawcą pierwszej

koncepcji był Parmenides, który termin „logos” odnosił do ludzkiego rozumu,

władnego osądzać byt (     [krínai de logo], Diels-Kranz 28 B 7, 5), a

także do całości dyskursu na temat prawdy (bytu), przeciwstawionego

„mniemaniom” śmiertelników; wielość słów przeciwstawiał jedności l.-

rozumu, który pozostaje kryterium prawdy w opozycji do zwodniczych

zmysłów (tamże, 8, 50–52).

U Heraklita z Efezu l.-słowo jest wyrazicielem znaczeń, których

źródłem jest l. duszy, rozum. Racją funkcji ekspresyjnej l. jest więc jego

pierwotna racjonalność, która z kolei wypływa z obiektywnego, powszechnego

i boskiego L. Jednym z wyznaczników tej rozumności jest dążenie do jedności,

łączenia przeciwieństw, co dokonuje się zarówno na poziomie l. ludzkiego, jak

i boskiego (tamże, 22 B 1, B 2, B 50).

U Platona l. w ujęciu epistemologicznym jest kryterium, zasadą, wg

której rzeczy określa się jako prawdziwe ( Phaed ., 100 A; Resp ., 582 D); jest

również narzędziem podziału (definicji) w ramach metody dialektycznej

( Soph ., 218 C n.; Pol. , 262 B – 263 B). Pojawia się także w znaczeniu „sąd

logiczny”, ale nie ma jeszcze interpretacji w pełni formalnej; jest ściśle

Logos

PEF - © Copyright by Polskie Towarzystwo Tomasza z Akwinu

powiązany ze swoim przedmiotem, w ramach którego rozstrzyga się o bycie

lub niebycie ( Soph ., 262 A).

Także Arystoteles traktował l. jako osądzający rzeczywistość dyskurs o

prawdzie i fałszu ( De int. , 17 a 1–4), a także jako zdanie oznajmujące oraz sąd

logiczny w nim wyrażony, w którym orzeka się o prawdzie lub fałszu stanu

rzeczy ( Cat. , 14 b 21). W innym znaczeniu l. jest równoważny z definicją, w

której określa się sens danego słowa ( Met ., 1012 a 23, 1051 b 1 n.), a przez nią

l. wskazuje na istotę rzeczy. L. może też oznaczać logiczne wnioskowanie ( An.

pr. , 42 a 36) lub dowód ( Met. , 1063 b 10).

Wg stoików, człowiek jako jedyny ze wszystkich stworzeń ma

podwójny l.: wewnętrzny (     [logos endiáthetos]), tożsamy z

rozumnym elementem duszy, i zewnętrzny (   [logos

prophorikós]), czyli wypowiedzianą mowę (Sekstus Empiryk, Pyrrōneioi

hypotypōseis , I 65). Oba rodzaje l. są częścią l. kosmicznego i powstają dzięki

jego racjom zarodkowym (    [lógoi spermatikói])

wszczepionym w naturę. L. rozumiany jako zdanie (sąd) był przez stoików

uważany za przedmiot logiki, przy czym zajmowali się oni nie tylko

wypowiedziami oznajmującymi, lecz również pytającymi i rozkazującymi

( Stoicorum veterum fragmenta , II 188). Terminem „logos” oznaczali też

wnioskowanie – nie tylko sylogistyczne, lecz również analogiczne i ogólne ( 

  [logos epilogismós]) (tamże, 269).

Prekursorami odmiennego rozumienia l. subiektywnego (w sensie

pojęciowym, nie terminologicznym) byli sofiści, którzy jako pierwsi

uniezależnili ludzki (indywidualny) rozum od praw natury, traktując go jako

autonomiczną zasadę stanowiącą fundament życia jednostki i wspólnoty

politycznej.

W czasach nowożytnych myśl tę podjął Kartezjusz, który ludzki rozum

traktował bardziej jako zasadę metodologiczną (dochodzenia do prawdy) niż

metafizyczną (uczestnictwa w prawdzie). Rozum naturalny ma zatem

przeciwstawiać się lub podawać w wątpliwość to, co nieracjonalne w jego

obrębie (np. tradycję, przesądy, tezy religii objawionej) i nie przyjmować

niczego, co nie jest wiążące w jego własnym świetle. Myśl Kartezjusza podjęli

jego następcy z kręgu racjonalizmu, empiryzmu oraz filozofii krytycznej

Kanta.

Logos

PEF - © Copyright by Polskie Towarzystwo Tomasza z Akwinu

L OGOS OBIEKTYWNY : ROZUMNA I ZROZUMIAŁA ZASADA METAFIZYCZNA .

Podkreślana przez Parmenidesa odpowiedniość myśli i bytu pozwoliła mu na

przejście od l. subiektywnego (rozumu) do l. obiektywnego (bytu) przy

założeniu, że pierwotne cechy tego bytu (rozumność i zrozumiałość) są

odkrywane bezpośrednio w samym myśleniu. Jak się wydaje, dla Parmenidesa

i jego gr. następców l. subiektywny jest uprzedni tylko wg porządku odkrycia,

natomiast wg porządku uzasadniania poprzedza go l. obiektywny, traktowany

jako  [arché] całej rzeczywistości. L. stał się więc przedmiotem rozważań

metafizyki.

U Heraklita l. był prawem świata i jego rozumem (Diels-Kranz 22 B 1),

zasadą ciągłego rozwoju, który odbywa się w rytmie kołowym (tamże, B 115).

Był nazywany „boskim” lub „bogiem”, który rządzi światem, utrzymując świat

w jego granicach (tamże, A 20), przeznaczeniem, które porządkuje bieg rzeczy

i zespala przeciwieństwa (tamże, A 8). Mędrca od głupca odróżnia umiejętność

dostrzeżenia tego l., w którym ma on udział dzięki swemu własnemu

rozumowi (tamże, B 50, B 72). Mimo że wszyscy ludzie mają dostęp do

wspólnego l., tylko niektórzy są tego świadomi i podążają za nim, uczestnicząc

tym samym w jego jednoczącym działaniu.

U Platona i Arystotelesa zasada metafizyczna nie jest oznaczona

terminem „logos”, choć dla Platona zarówno idee rozumiane jako racje rzeczy

( Phaed. , 97 b n.), jak i rozumne działanie demiurga ( Tim. , 27 D – 31 B) są

znakiem obecności szerzej pojmowanego l.-rozumu w świecie – zarówno u

jego mitycznego początku, jak i w bezczasowo pojętej strukturze

metafizycznej. Dla Arystotelesa natomiast swoistym l. rzeczy zmysłowych są

ich formy, jako racja poznawalności substancji ( Met ., księga VII), jednak, w

przeciwieństwie do Platona, a zwł. Heraklita, są one tak bardzo zróżnicowane,

jak same substancje. Wg Stagiryty, Bóg nie jest rozumem, który bezpośrednio

kieruje światem i czyni go w ten sposób poznawalnym, ale zarówno jego

natura „myśli myślącej siebie”, jak i bycie ostateczną racją ruchu (jako

przyczyna celowa), świadczą o tym, że dla Arystotelesa, podobnie jak dla jego

poprzedników i następców, racjonalność świata jest czymś obiektywnym i

uprzednim wobec jego rozumnego poznawania.

Starożytna nauka o l. jako principium metafizycznym osiągnęła

apogeum w szkole stoickiej. L. jako zasada czynna (  [poioún]) działająca

na zasadę bierną (  [paschon]) jest przyczyną jednoczącą, aktywną i

Logos

produktywną, utożsamianą z bogiem o wiele wyraźniej niż u Heraklita (   

  [logos theós], Stoicorum veterum fragmenta , I 98). Ten l. ma wiele imion ( 

  [polyónymos]): jest nazywany bogiem, intelektem, fatum, Zeusem, a

także rozumnym ogniem, naturą, pneumą (DLaert VII 1, 136). Działa w

świecie nieustannie jako l. nasienny (    [logos spermatikós]), a

racje zarodkowe w nim zawarte zapewniają poszczególnym procesom ich

uporządkowane następowanie po sobie – jest więc jednocześnie łańcuchem

przyczyn, przeznaczeniem (  [heimarmene]), różniąc się tym od

Heraklitejskiego l., w którym brak przewidującego planowania wydarzeń. L.

stoicki jest wyraźnie materialny, przybierając postać pneumy lub ognia,

podczas gdy u Heraklita ogień był jedynie symbolem zmiany. Nasiona zawarte

w l. dają początek ludzkiemu rozumowi ( Stoicorum veterum fragmenta , 129),

który dzięki temu ma udział w powszechnym l., a po śmierci człowieka

rozumna dusza powraca do l. nasiennego (tamże, IV 21). Tak więc sam l.

nasienny jest wieczny – nie podlega zognieniu i daje początek kolejnym

cyklom świata (tamże, I 497). Podobnie jak dla Heraklita, także dla stoików

dostrzeżenie organicznego związku własnego rozumu z rozumem

powszechnym jest warunkiem dobrego moralnie życia i osiągnięcia szczęścia.

Jednak jest to możliwe tylko dzięki pomocy prawego l. (     [orthós

logos]), który z jednej strony jest obiektywnym l., obecnym w ludzkiej duszy

jako prawo ogólne i moralne, kryterium prawdy, a z drugiej subiektywną formą

ludzkiego l., wypracowaną przez samego człowieka lub otrzymaną od natury

(tamże, III 4).

W systemie emanacyjnym Plotyna l. jest obecny i działa na wszystkich

poziomach rzeczywistości, zapewniając jedność i spójność rzeczywistości oraz

samego systemu. Zasadą rzeczywistości jest rozumność, której pierwotnym

źródłem jest Jedno ( Enneady , VI 8, 14, 37–38). L. oznacza rozumne i

konieczne relacje, jakie zachodzą pomiędzy Jednym i Umysłem, Umysłem i

Duszą, Duszą i światem zmysłowym. Jako akt Jednego przekazuje on dalej

życie i myśl oraz przyczynia się do powstania idei w Umyśle (   [noús]).

Następnie, jako wytwór Umysłu, umożliwia działanie form inteligibilnych w

Duszy powszechnej (tamże, III 5, 9, 1–57), i obrazów tych form w niższej

części Duszy, zw. także naturą. Wyjaśniając powstawianie rzeczy zmysłowych,

Plotyn wykorzystał (modyfikując) koncepcje Arystotelesa oraz stoików. W

naturze zawarte są  [lógoi] – racje zarodkowe, które są jedynie obrazami

Logos

Plik z chomika:

Inne pliki z tego folderu:

Inne foldery tego chomika: