SYSTEMY GRAMATYCZNE.
1. SKŁADNIKI BEZPOŚREDNIE – składniki wyrażenia, które osobno mają zupełnie inne wyrażenie niż razem.
Przykład z języka chińskiego:
Składniki bezpośrednie to: da, gai, wu, fen, jung. Składniki bezpośrednie stanowią STRUKTURĘ ZHIERARCHIZOWANĄ.
2. WSKAŹNIKI.
Istnieją morfemy, które same nie są bezpośrednimi nosicielami znaczeń, lecz sygnalizują stosunki strukturalne łączące inne formy. Np. and sygnalizuje fakt, że coś przed nim i coś po nim stanowi składnik bezpośredni większej formy gramatycznej; and sygnalizuje, że ta większa forma należy do określonego typu form.
3. SKŁADNIKI BEZPOŚREDNIE NIECIĄGŁE.
Przykład: Is John going with you? Składnikami bespośrednimi są tu John i Is…going with you?
4. KLASY FORM I KONSTRUKCJE.
· POWTARZAJĄCE SIĘ MODELE.
Nową wypowiedź buduje się ze znanych materiałów według znanych modeli organizowania tych materiałów. Do tego, aby wypowiedź była nowa, różna od wszystkich wcześniej zbudowanych, nie potrzeba ani nowych materiałów, ani nowych modeli.
· KONSTRUKCJE – to modele, według których można budować formy złożone należące do określonej klasy form z ich składników bezpośrednich również należących do określonej klasy form. Opis określonej konstrukcji mówi, że „dowolny reprezentant danej klasy form w połączeniu z reprezentantem drugiej klasy form tworzy formę należącą do trzeciej określonej klasy form.
O składnikach bezpośrednich formy złożonej mówi się, że stanowią KONSTRUKCJĘ, a formę złożoną zbudowaną ze składników bezpośrednich w drodze konstrukcji nazywa się KONSTYTUTEM.
· WYRAZY.
Wyraz jest segmentem zdania odgraniczonym przez najbliższe sąsiadujące punkty, w których możliwa jest pauza.
Wszystkie morfemy można sklasyfikować na podstawie ich stosunku do wyrazów. Morfem, który jest wyrazem lub jego częścią, jest SUPRASEGMENTALNY, np. John, treat, -s. Morfem, który nie jest częścią wyrazu, jest SUPRASEGMENTALNY, np. wszelkie intonacje.
Formę skladajacą się z dwóch lub więcej wyrazów nazywamy FRAZĄ.
Pewne formy złożone z jednego lub większej ilości morfemów segmentalnych, jak np. angielskie act, John, hat, John’s hat, mogą w określonej sytuacji, po dodaniu odpowiedniej intonacji, występować jako pełne wypowiedzi. Np. na pytanie whose hat is that? można odpowiedzieć po prostu John’s.
Właściwość tę nazywa się SWOBODĄ. Inne formy segmentalne nie są swobodne, określamy je jako związane, np. –or w actor, -dom w kingdom. Pewne formy swobodne mają składniki bezpośrednie również swobodne, np. John’s hat, gdzie zarówno John’s jak i hat są swobodne. Wielu jednak form swobodnych nie da się rozbić bez reszty na również swobodne składniki bezpośrednie, dlatego nazywamy je MINIMALNYMI FORMAMI SWOBODNYMI. Odpowiadają temu określeniu actor, John’s, regain, gdzie jeden składnik jest swobodny, a drugi związany.
Minimalne formy swobodne są zawsze formami gramatycznymi, ponieważ wykrywając je i określając zwracamy uwagę na hierarchię składników bezpośrednich.
· LEKSEMY.
Leksem zawsze jest formą gramatyczną. Leksemy są na ogół większe od pojedynczych morfemów, a mniejsze od pełnych wypowiedzi. Wiele wyrazów w wielu układach jest leksemami i wiele leksemów jest wyrazami. Cechę różniącą stanowi fakt, że intonacje uważamy za leksemy, lecz nie za wyrazy lub minimalne formy swobodne.
· IDIOMY.
Są to jednostki, które mają pewnego rodzaju własne znaczenie, względnie niezmienne dla wszystkich wypadków ich występowania i – przy wyrazach złożonych z więcej niż jednego morfemu – dające się przewidzieć w kategoriach ich struktury, np. chiński wyraz mashang składa się z ma – ‘koń’ i shang – ‘przestrzeń nad czymś lub pod czymś, wierzch, wznosić się’. Pierwszy składnik modyfikuje drugi i całe ‘mashang’ znaczy natychmiat. Związane jest to z faktem, że do niedawna koń był najszybszym środkiem komunikacji.
Idiomami są liczne formy złożone każdego języka. Chcąc konsekwentnie trzymać się definicji, należy status idiomów przyznać wszystkim morfemom, z wyjątkiem sytuacji, kiedy występują one jako składniki większego idiomu, gdyż morfem nie ma struktury, z której by można wydedukować jego znaczenie.
Idiomatyczna forma złożona może się w swojej postaci morfologicznej pokrywać z formą nieidiomatyczną, np. white paper ‘biała księga’ i ‘biały papier’ jest idiomem, kiedy oznacza rodzaj dokumentu państwowego, i nie jest nim, kiedy oznacza po prostu papier białego koloru.
5. MORFOLOGIA A SKŁADNIA.
W systemie gramatycznym wymienia się na ogół dwa podsystemy. Morfologia obejmuje zasób morfemów segmentalnych i sposoby budowania z nich wyrazów, składnia zaś sposoby, w jakie wyrazy i morfemy suprasegmentalne łączą się ze sobą w wypowiedziach.
paput6