33.pdf

TADEUSZ SMOLEŃSKI (1884–1909)

W stulecie krakowskich wykopalisk w Egipcie

do Aba el-Wakf (odległość wynosiła około 180 km) młody,

23-letni badacz z Krakowa, któremu powierzono niezwykle od-

powiedzialne zadanie. Z Aba el-Wakf, po przeprawie przez Nil,

miał udać się dalej już na

oślim grzbiecie do nie-

wielkiej wioski Szaruna

i podjąć tam prace wyko-

paliskowe na starożytnym

cmentarzysku.

Do Kairu przybył

po raz pierwszy w roku

1905, zmuszony do tego

pogarszającym się gwał-

townie stanem zdrowia

(zaawansowana choroba

płuc), do miejscowych

realiów zdołał się więc już

przyzwyczaić. Po zdaniu

matury w krakowskim III

Gimnazjum im. Jana III

Sobieskiego podjął jesie-

nią 1902 roku studia na

Uniwersytecie Jagielloń-

skim (historia i geograﬁ a).

Przedmiotem jego szcze-

gólnych zainteresowań

były wówczas dzieje XVI

stulecia i na tej drodze pla-

nował swój dalszy rozwój

naukowy 1 . Choroba płuc

ujawniła się w maju 1904

roku, a leczenie klimatycz-

ne w Rabce i następnie

w Zakopanem nie przyno-

siło zadowalających rezul-

tatów. Postanowiono więc

szukać pomocy w suchym,

pustynnym klimacie Egip-

tu. Po przybyciu do Kairu

młody miłośnik historii

zdecydował się na podjęcie

studiów egiptologicznych

pod kierunkiem znakomitego francuskiego specjalisty Gastona Ma-

spero (1846–1916). W niezwykle trudnych warunkach materialnych

oraz przy niewielkim wsparciu rodziny i krakowskiej Akademii

Umiejętności przystąpił 21-letni wówczas adept do zgłębiania

nowej dla siebie dyscypliny, szybko uzyskując obiecujące rezultaty

i zmierzając do przygotowania rozprawy doktorskiej. W parę lat

później, we wspomnieniu pośmiertnym, jego mistrz pisał: Nigdy

w czasie mej działalności nie zdarzyło mi się spotkać ucznia tak

szybko i nagle przyswajającego sobie zasady naszej nauki. Po

ośmiu miesiącach był on już w stanie odcyfrowywać i interpretować

poprawnie napisy na po-

mnikach . W dalszej kolej-

ności Smoleński zamierzał

się habilitować, z myślą

o objęciu w przyszłości ka-

tedry w Krakowie. Myśl tę

sformułował dobitnie nie-

co później, przebywając

z dala od ludzi, w trudnych

warunkach wykopalisko-

wej egzystencji w Gam-

hud: Do gruntu poznać

Egipt i tą specjalnością

służyć Ojczyźnie – oto

moje zadanie. [...] Niech

we mnie Uniwersytet Ja-

gielloński pozyska nauczy-

ciela historii starożytnego

Wschodu, w szczególności

zaś egiptologii (23 marca

1907 r.).

Warunki pobytu Smo-

leńskiego w Egipcie były

istotnie niezwykle trudne.

W oczekiwaniu na niewy-

starczającą pomoc ze stro-

ny najbliższych, a także na

skromne zasiłki rządowe

oraz ze strony Akademii

Umiejętności, z trudem

pokrywał podstawowe wy-

datki. Aby choć w niewiel-

kim stopniu wspomóc swój

ubogi budżet, podejmował

się rozmaitych zajęć, któ-

re z kolei rozbijały jego

precyzyjnie ustalony har-

monogram pracy nauko-

wej i lektur. Udzielał więc

między innymi lekcji języków obcych (ich zdobycie też nie było

łatwe), dzięki protekcji przyjaciół przez jakiś czas prowadził nawet

rachunkowość w jednym z kairskich sklepów bławatnych. Bardziej

ambitne zajęcie zlecił mu Ludwig Borchardt (1863–1938), wybitny

badacz niemiecki, dla którego za wynagrodzeniem przepisywał

dziennik wykopalisk w Abusir.

Egipt. Szaruna i Gamhud – stanowiska, na których badania w latach 1907–1908

prowadził Tadeusz Smoleński

196 ALMA MATER

S to lat temu, 13 stycznia 1907 roku, wyruszył koleją z Kairu

Korzystał jednak Smoleński z daleko posuniętej przychylności

władz krakowskiej Akademii Umiejętności oraz wysokiej pro-

tekcji czołowych urzędników austriackiej misji dyplomatycznej

w Kairze. Cieszył się szczególnym uznaniem ze strony Antoniego

Stadnickiego (1874–1906), chargé d´affaires poselstwa, a po

jego śmierci z opieki, którą roztoczył nad nim poseł pełnomocny,

Tadeusz Koziebrodzki (1860–1916) 2 .

W roku 1907 z propozycją sﬁ nansowania wykopalisk, które

przysporzyć miały splendoru

monarchii austro-węgierskiej,

a jednocześnie pozwoliłyby

wzbogacić zbiory egiptolo-

giczne, wystąpił Fülöp Back,

bogaty kupiec pochodzący

z Szegedu, współwłaściciel

dużej ﬁ rmy handlowej, in-

teresy której reprezentował

wówczas w Kairze. Do pro-

pozycji tej Gaston Maspe-

ro jako dyrektor Egipskiej

Służby Starożytności i dy-

rektor Muzeum Egipskiego

w Kairze ustosunkował się

nader życzliwie, proponując

jednocześnie kandydaturę

Smoleńskiego (przebywa-

jącego w Egipcie z austro-

-węgierskim paszportem)

jako kierownika prac tere-

nowych. Miał bowiem już

wysokie o nim mniemanie

jako o specjaliście egipto-

logu, któremu bez obaw

powierzyć mógł to zadanie.

Po uzyskaniu przez Backa

koncesji na wykopaliska

w Szarunie, Smoleński przy-

stąpił niezwłocznie na jego

zlecenie do organizowania

ekspedycji.

Jak już wspomniano, do

Szaruny przybył Smoleński

13 stycznia 1907 roku i już

w dwa dni później rozpoczął swą pierwszą kampanię wykopali-

skową. Przedmiotem jego badań miało być cmentarzysko z okresu

Starego Państwa (2740–2168 p.n.e.), usytuowane na wschód od

dzisiejszej wsi Ezbet Sawaris, określane zazwyczaj jako Kom

el-Ahmar Sawaris. Stanowisko znane było już wcześniej, odnoto-

wano je także uprzednio w literaturze przedmiotu, zarówno w re-

lacjach podróżników, jak i w bardziej wyczerpujących raportach.

W niewielkiej odległości na południe od Szaruny w starożytności

znajdował się ważny ośrodek administracyjny Hut-nesut, odgry-

wający istotną rolę już w okresie Starego Państwa. Natomiast od

czasów Średniego Państwa (ok. 2000–1600 p.n.e.) mieściła się

tu stolica 18. nomu górnoegipskiego.

Na terenie rozległego, lecz ograbionego już w starożytności

cmentarzyska uwagę Smoleńskiego zwrócił głównie grób skalny

jednego z dostojników VI dynastii imieniem Pepi-anch, zwanego

Chua. Jego opis oraz inskrypcje uwzględnione zostały szerzej

w opublikowanym wkrótce przez Smoleńskiego raporcie. Oprócz

badań na cmentarzysku do ważniejszych rezultatów tej kampanii

należało odkrycie 18 bloków wapiennych pochodzących z ptole-

mejskiej budowli świątynnej. Bloki te, użyte wtórnie, wydobył

Smoleński z pozostałości jednego z budynków mieszkalnych

we wsi Szaruna 3 . Jak można przypuszczać, pochodziły one ze

świątyni wzniesionej na terenie miasta Hut-nesut przez Ptoleme-

usza I (306–283 p.n.e.); jej budowę zakończył lub obiekt rozbu-

dował jego syn Ptolemeusz

II (282–246 p.n.e.).

Obszar, na którym prace

prowadził Smoleński, nie

był w następnych latach

przedmiotem większego

zainteresowania badaczy.

Prace prowadzone w latach

osiemdziesiątych XX wieku

z ramienia egipskiego De-

partamentu Starożytności

doprowadziły do odkrycia

kilku grobów rzymskich

i koptyjskich we wschodniej

części cmentarzyska, nato-

miast na północ od nich – po-

zostałości koptyjskiej osady.

Jak stwierdzono w ostatnich

latach, dwa inne cmenta-

rzyska zlokalizowane są na

północ od Szaruny, z po-

chówkami z czasów Nowego

Państwa (1530–1070 p.n.e.)

i epoki grecko-rzymskiej.

Natomiast poczynając od

roku 1984, poszukiwania na

większą skalę podjęła ekipa

Uniwersytetu w Tybindze,

badając groby z okresu Sta-

rego Państwa (w tym także

grób Pepi-ancha, rozpozna-

ny już przez Smoleńskiego)

i czasów ptolemejskich.

Przystąpiono też do poszu-

kiwań świątyni wczesno-

ptolemejskiej, której bloki odkrył niegdyś Smoleński. W trakcie

badań w latach 1984–1989 odkryto parędziesiąt dalszych bloków

oraz ich fragmentów, z których część dekorowana była reliefem

i pokryta tekstami hierogliﬁ cznymi. W oparciu o zebrany mate-

riał powstały ciekawe spostrzeżenia dotyczące lokalizacji oraz

programu dekoracyjnego owej ptolemejskiej świątyni.

Mimo dość ciekawych rezultatów uzyskanych na Kom el-Ah-

mar, zarówno Smoleński, jak i jego sponsor nie wykazywali peł-

nego zadowolenia. Celem owego pionierskiego przedsięwzięcia

ﬁ nansowanego z prywatnych środków zamożnego amatora było

bowiem pozyskanie możliwie dużej ilości zabytków ruchomych,

z których część wzbogacić miała zbiory stołecznych miast mo-

narchii. Smoleński już wówczas snuł także pewne plany z myślą

o uzyskaniu zabytków dla krakowskiej Akademii ( a może dla niej

i jakie okazy wycyganię! ). Już od pierwszego dnia wykopalisk

okazało się, że na cmentarzysku nie można liczyć na bogatsze

ALMA MATER

197

Okładka jednego z zeszytów egipskiego Dziennika Tadeusza Smoleńskiego,

obejmującego drugi pobyt w Egipcie (od października 1906 do kwietnia

1907 r.). Biblioteka Jagiellońska, rkps 7417

znaleziska, które mogłyby podlegać podziałowi pomiędzy zainte-

resowanych uczestników. Deszcz opóźnił zaczęcie robót. Dopiero

o ósmej ruszyłem z 15 ludźmi na cmentarzysko. Robota trwała do

południa. Deszcz kazał wstrzymać się od pracy po południu i w

ten sposób nic dotąd prócz jakiegoś pierścionka nowoczesnego,

zgubionego zapewne przez jakiegoś Beduina, i paru potrzaska-

nych skorup. Rozrzucanie kości dawnych Egipcjan robi przykre

wrażenie . Następnego dnia: Nic i nic. Całe rano kości jakichś nie-

bożątek, jedna trumna zbutwiała! ( Dziennik , 15 stycznia 1907).

Zaczął więc Smoleński szukać innego stanowiska, które

mogłoby spełniać te właśnie oczekiwania. Od jakiegoś czasu

informowano go o poczynaniach rabusiów, którzy łupili bogato

wyposażone cmentarzysko z czasów ptolemejskich i rzymskich,

dostarczając znale-

zisk na nielegalny

rynek antykwarycz-

ny. Cmentarzysko

znajdować się miało

w niezbyt odległym

el-Gamhud, usy-

tuowanym jednak

na lewym brzegu

Nilu. Oto w górach

wsi el-Gamhud,

trzy godziny drogi

od el-Feszn, znale-

ziono przypadkiem

przed trzema dnia-

mi – miejscowość

nieznana dotych-

czas archeologom

– groby studzienne

[szybowe] z sarko-

fagami o złoconych

twarzach i tuło-

wiach pełnych na-

pisów ( Dziennik , 18

lutego 1907). Prace w Szarunie przerwano więc na parę dni

(21–25 lutego 1907), by dokonać odpowiedniego rozeznania.

Po powrocie z Gamhud prace w Szarunie kontynuowane były

jeszcze do 4 marca 1907 roku.

Smoleński zaczął ubiegać się o koncesję na prowadzenie

badań w el-Gamhud; dzięki przychylności Departamentu Staro-

żytności uzyskał ją wkrótce: List od Backa z przesyłką 10 funtów

i radosną wiadomością, że Maspero udzielił telegraﬁ cznie po-

zwolenia! A więc el-Gamhud!! Daj Boże najlepsze wyniki! Jutro

o świcie jazda do Kairu, dla wzięcia patentu pozwalającego od

Brugscha. Boże, Boże! Za tydzień pewnie już będę łowił sarkofagi

w el-Gamhud ( Dziennik , 27 lutego 1907).

Druga część pierwszej kampanii wykopaliskowej Smoleńskie-

go wiązała się już z poszukiwaniami prowadzonymi w el-Gamhud.

Badania na tym stanowisku trwały w okresie od 5 do 27 marca

1907 roku. Ich celem, oprócz pozyskania zabytków (zgodnie

z oczekiwaniami F. Backa) była też chęć ukrócenia nielegalnego

procederu, który zdecydowanie potępiał zarówno Smoleński, jak

i jego mocodawcy z egipskiej Służby Starożytności.

Po uzyskaniu oﬁ cjalnej zgody Gastona Maspero na prowadze-

nie prac w Gamhud, przystąpił Smoleński do działania na terenie

tego rozległego cmentarzyska z czasów grecko-rzymskich. W jed-

Dwa ptolemejskie bloki zdobione reliefem ze świątyni w Szarunie (z badań Tadeusza Smoleńskiego).

Obecnie w Muzeum Sztuk Pięknych w Budapeszcie

nym z listów do Mieczysława Geniusza, datowanym w Gamhud

7 marca 1907 roku, tak pisał: Od przedwczoraj obozuję na brzegu

pustyni libijskiej, w samotności, z dala od mieszkań ludzkich,

mając tylko trzy namioty przed sobą i szczerą pustynię, z której

jednego końca widać pasmo skał, z drugiego odległą wioskę.

Cmentarzysko prawie nietknięte: dzień po dniu łowię szereg ptole-

mejskich sarkofagów z mumiami, przeważnie ładnie malowanych

i zapisanych, czasem bardzo ozdobnych, ze złoconymi obliczami,

cennych dla budapeszteńskiego muzeum. Obﬁ tość zlepków papi-

rusowych z demotykami lub greczyzną . Smoleński przebadał sporą

część cmentarzyska w Gamhud, wydobywając 47 sarkofagów,

70 drewnianych masek trumiennych, 20 masek płóciennych,

2 stele demotyczne, fragmenty naczyń glinianych, 4 ﬁ gurki So-

karisa i inne drobne

przedmioty.

Niestety pogar-

szający się stale

stan zdrowia Smo-

leńskiego nie po-

zwolił na kontynuo-

wanie badań. Mimo

namów ze strony

Backa i przedsta-

wicieli Służby Sta-

rożytności, nie był

w stanie dalej pro-

wadzić prac. Pisał

wówczas: [...] nie

czuję się stanowczo

na siłach, zwłasz-

cza że mnie prze-

rażają nadchodzą-

ce upały. Już teraz

dzień w dzień koło

południa staję się

tak słaby, że rady

sobie dać nie mogę

i muszę się kłaść i jęczeć. Jakże w takim stanie pracować! i to

prowadzić tak odpowiedzialną i zawiłą maszynę, jak wykopaliska,

będąc zupełnie sam! Znękany trudnymi warunkami, wyczerpany

chorobą wyjechał Smoleński 28 marca 4 do Szaruny i następnie

wrócił do Kairu. Jego obowiązki już w przeddzień przejął Ahmed

Kamal (1851–1923) i po tygodniu zakończył kampanię, wydoby-

wając jeszcze 23 sarkofagi; Ahmed Kamal przygotował też raport

z tych badań, który wkrótce został opublikowany.

Po kilku miesiącach, wzmocniwszy nadwątlone siły, podjął

Smoleński trud następnej ekspedycji wykopaliskowej. U schyłku

1907 roku wyruszył ponownie do el-Gamhud, by poprowadzić

drugą kampanię na tym stanowisku. Właściwe badania trwały

w okresie od 15 grudnia 1907 do 4 lutego 1908 roku 5 . Jej celem

było przebadanie dalszej części cmentarzyska i zabezpieczenie

odkrytych zabytków. Nie ograniczył jednak Smoleński swych

poszukiwań do samego Gamhud, lecz postanowił spenetrować

także obszary położone dalej na północ (Gafadon) oraz południe

i zachód (Szinara, Mingar, Magara). W początkach lutego dotarł

też do niezbyt odległego el-Hibe, położonego jednak na przeciw-

ległym brzegu Nilu.

Kilkanaście dni po zakończeniu właściwych wykopalisk

poświęcić musiał Smoleński na inwentaryzację i pakowanie

198 ALMA MATER

zabytków. Powrót do Kairu nastąpił więc dopiero 28 lutego

1908 roku. Podobnie jak pod koniec pierwszej kampanii sprzed

roku, był w tym momencie Smoleński u kresu sił. Korzystając

z zaproszenia zaprzyjaźnionego inżyniera Mieczysława Geniusza

(1853–1920), szukał odpoczynku w oazie Rassua koło Port-Saidu.

Mieczysław Geniusz, pisząc do Tadeusza Koziebrodzkiego (list

z 3 maja 1908 r.), zaznaczał, iż koniecznie oszczędzić należy

Smoleńskiemu trudów kolejnej wyprawy w teren: Tylko cisza

naukowych badań, odpowiadająca jego usposobieniu, usuwająca

ﬁ zyczne trudy i psychiczne wstrząśnienia,

może pozwolić na powolny powrót jego

do zdrowia, i to po dłuższym okresie

leczenia i ostrożności .

Zgodnie z przyjętymi założeniami,

w wyniku prac wykopaliskowych ﬁ nan-

sowanych przez Fülöpa Backa w Sza-

runie i Gamhud oprócz Muzeum Egip-

skiego w Kairze wzbogaciły się znacznie

kolekcje trzech muzeów ówczesnej mo-

narchii austro-węgierskiej: stołecznego

Wiednia oraz Budapesztu i Krakowa.

W latach 1907–1908 do zbiorów wiedeń-

skich włączono 5 sarkofagów z Gamhud,

a następnie 5 wczesnoptolemejskich

bloków reliefowych ze świątyni w Szaru-

nie. Do Budapesztu natomiast przekazał

Back 8 bloków reliefowych ze świątyni

w Szarunie oraz znaczną ilość znalezisk

z Gamhud, w tym 12 sarkofagów. Część

sarkofagów i innych przedmiotów odkry-

tych przez Smoleńskiego traﬁ ła też do

handlu antykwarycznego i w ten sposób

znalazła się także w innych kolekcjach.

Zbiory Akademii Umiejętności w Kra-

kowie (obecnie w krakowskim Muzeum

Archeologicznym) dzięki udziałowi

Smoleńskiego w owym pionierskim

przedsięwzięciu otrzymały dwa bloki

z Szaruny oraz 4 sarkofagi.

Aby umożliwić Smoleńskiemu sﬁ -

nansowanie kolejnych miesięcy pobytu

w Egipcie, z inicjatywy Gastona Maspero

powierzono mu funkcję sekretarza komi-

tetu organizacyjnego II Międzynarodo-

wego Kongresu Archeologii Klasycznej,

mającego się odbyć w Kairze 7–15

kwietnia 1909 roku. Funkcję tę sprawo-

wał Smoleński w okresie od 15 lipca 1908 do 15 maja 1909 roku.

Ciesząc się zyskanym uznaniem, wyczerpany jednak nadmiernym

wysiłkiem, wyjechał pod koniec maja do kraju. Tutaj, w pełni tego

świadom, opadał z sił, nie licząc już na powrót do Egiptu. Tadeusz

Smoleński zmarł w Krakowie 29 sierpnia 1909 roku w wieku

zaledwie 25 lat. Posiadał już wówczas ceniony dorobek naukowy

jako autor kilku drukowanych specjalistycznych rozpraw (wy-

mienić tu należy raporty wykopaliskowe, opracowania dotyczące

aktualnego stanu badań archeologicznych w Egipcie, tłumaczenia

starożytnych tekstów egipskich oraz studia etnograﬁ czne poświę-

cone współczesnemu Egiptowi i jego mieszkańcom) 6 . Jego praca

doktorska, poświęcona inwazji tzw. Ludów Morskich na Egipt

za czasów XIX dynastii, wydana została pośmiertnie z pozosta-

wionych materiałów staraniem Akademii Umiejętności w Kra-

kowie w roku 1912 w wersji polskiej oraz w roku 1915 w wersji

francuskiej w Kairze. Natomiast prace terenowe prowadzone

w Szarunie i Gamhud zapewniły mu pozycję pierwszego Polaka,

który jako reprezentant krakowskiego Uniwersytetu oraz Aka-

demii Umiejętności podjął przed stu laty profesjonalne badania

nad przeszłością doliny Nilu. Badania te znacznie rozwinęły się

w Polsce dopiero po upływie następnych 50 lat, także z rosnącym

udziałem archeologów krakowskich.

Dla upamiętnienia wybitnych zasług

przedwcześnie zmarłego, obiecujące-

go badacza, a także w celu ułatwienia

naszym najmłodszym podopiecznym

łatwiejszego startu, władze Uniwersyte-

tu Jagiellońskiego utworzyły specjalne

stypendium, nazwane właśnie imieniem

Tadeusza Smoleńskiego.

Joachim Śliwa

Sarkofag Aset-iri-chet-es (tzw. typ brzuchaty), od-

kryty przez Tadeusza Smoleńskiego w el-Gamhud,

1907. Drewno sykomory, polichromowane, dł. 2,10

m. Muzeum Archeologiczne w Krakowie (wg K. Ba-

braj, H. Szymańska, Bogowie starożytnego Egiptu ,

nr kat. 57)

1 Pewien wpływ wywarł tu bez wątpienia jego stryj,

wybitny historyk Władysław Smoleński (1851–1926),

który roztaczał opiekę nad swoimi dwoma bratankami,

Jerzym i Tadeuszem, po przedwczesnej śmierci ich

obojga rodziców. Ojciec Tadeusza, Stanisław Smoleński

(1853–1889), był profesorem hydroterapii na Uniwer-

sytecie Jagiellońskim; matka, Helena z Babireckich,

zmarła w r. 1888.

2 Dzięki listom polecającym uzyskanym z Akademii oraz

poparciu udzielanemu bezpośrednio przez A. Stadnickie-

go zdołał Smoleński dotrzeć do Gastona Maspero, który

m.in. z tego też względu serdecznie się nim zajął i po-

kierował jego dalszą edukacją. Zarówno Poselstwo, jak

i Akademia czyniły też odpowiednie próby, by polecić

Smoleńskiego opiece Karola Lanckorońskiego (1848–

1933), znanego wówczas mecenasa wspierającego liczne

inicjatywy w świecie nauki i sztuki. Specjalnym listem

wstawił się za Smoleńskim m.in. prof. Marian Soko-

łowski (1839–1911), który aranżował nawet spotkanie

w Wiedniu, w drodze powrotnej Smoleńskiego z Kairu

do Krakowa. Smoleński odnotował w Dzienniku : Sprawa

z Lanckorońskim nieudana, bo od trzech tygodni nie ma

go w Wiedniu i nieprędko przyjedzie, więc o ósmej rano

wyjeżdżam z Wiednia (zapis z 7 czerwca 1907 r.). Skutku

nie odniósł też list polecający wystosowany przez Tade-

usza Koziebrodzkiego, a nieco później także inicjatywa

podjęta przez Adama Sierakowskiego (1846–1912),

który też był wysokiego mniemania o Smoleńskim

i polecał go Lanckorońskiemu w liście z marca 1908

r., gdy bliżej, podczas pobytu w Egipcie, poznał jego

zalety i zdumiewające zdolności. Wymienione wysiłki,

podejmowane przez wybitne i dobrze Lanckorońskiemu

znane osobistości, z nieznanych przyczyn nie odniosły

jednak najmniejszego skutku.

3 W trakcie krótkiego pobytu w Szarunie na początku

1908 r. natraﬁ ł Smoleński na dalsze bloki i ich fragmenty, również wbudowane w jedno

z zamieszkałych domostw.

4 Z niewielką przerwą na okres koptyjskiego Bożego Narodzenia (6–8 stycznia 1908

r.), które Smoleński spędził w klasztorze św. Samuela w Górach Galamun, gdzie

dokonał ciekawych obserwacji dotyczących architektury i wyposażenia tego zespołu

monastycznego.

5 Właściwie bloki te otrzymał od Backa bezpośrednio Tadeusz Koziebrodzki, wówczas

austriacki minister pełnomocny w Kairze, który następnie oﬁ arował je do zbiorów kra-

kowskiej Akademii. Niestety bloki te, jako depozyt ze zbiorów Akademii Umiejętności

wypożyczone do Muzeum Czapskich w Krakowie, zaginęły w okresie międzywojennym

lub w czasie drugiej wojny światowej. Sarkofagi eksponowane są w Muzeum Archeo-

logicznym w Krakowie.

6 Krystyna Stachowska, zestawiając wstępnie bibliografię Smoleńskiego, sporządziła

listę obejmującą ok. 260 pozycji. Uwzględniła na niej także własne próby literackie

Smoleńskiego (liryki i satyry), publicystykę, recenzje i omówienia, tłumaczenia

z greki i literatur nowożytnych, ponadto studia z historii XVI–XVII w. i dziejów

nowszych.

ALMA MATER

199

LITERATURA

K. Babraj, H. Szymańska, Bogowie starożytnego Egiptu , Muzeum Archeologiczne w Kra-

kowie, Kraków 2000.

L. Gesterman, Neue Spuren des ptolemäischen Tempels am Kom al-Ahmar bei Šaruna ,

MDAIK 48, 1992, s. 11–35, tabl. 2–6.

F. Gomaà, Bemerkungen zur Nekropole von el-Kom el-Ahmar Savaris , „Die Welt des Orients“

14, 1983, s. 135–146.

F. Gomaà, Ein Tempelblock aus el-Kom el-Ahmar/Scharuna in Budapest , Mélanges offerts

à Edith Varga, Budapest 2001, s. 125–130.

K. Grodziska, Smoleński Tadeusz Samuel , Polski Słownik Biograﬁ czny 39, 1999–2000,

s. 274–276.

A. Kamal, Fouilles à Gamhoud , ASAE 9, 1908, s. 8–30.

A. Muc, Tadeusz S. Smoleński i jego wyprawa do klasztoru św. Samuela , „Nowy Filomata”

IX, 2005, s. 235–239.

J. Pilecki, Działalność naukowo-badawcza Tadeusza Smoleńskiego w dziedzinie archeologii

egipskiej , „Archeologia” 10, 1958 (1960), s. 219–238.

W. Schenkel, Über den Umgang mit Quellen: Al-Kom al-Ahmar/Šaruna , [w:] J. Assmann, G.

Burkard, V. Davies (red.), Problems and Priorities in Egyptian Archaeology , Londyn – Nowy

Jork 1987, s. 149–173, tabl. 17–18.

T. Smoleński, Le tombeau d’un prince de la VIe dynastie à Charouna , ASAE 8, 1907,

s. 149–153.

T. Smoleński, Nouveaux vestiges du temple de Kom-el-Ahmar, près de Charouna , ASAE 10,

1909, s. 26–27.

T. Smoleński, Austro-węgierskie wykopaliska w Górnym Egipcie 1907 roku , „Sprawozdania

z czynności i posiedzeń Akademii Umiejętności w Krakowie”, t. 12, 1910, nr 6, s. 19–20.

K. Stachowska, Z egipskiego „Dziennika” Tadeusza Smoleńskiego (Dwie kampanie wykopa-

liskowe) , „Rocznik Biblioteki PAN w Krakowie”, t. 33, 1988, s. 60–147, oraz szereg innych

dogłębnych studiów źródłowych na temat Smoleńskiego na łamach tegoż periodyku w latach

1972–1994.

J. Śliwa, Tadeusz Smoleński und die österreichisch-ungarischen Ausgrabungen in Scharuna

und Gamhud (1907–1908) , „Studia Aegyptiaca” XVII, 2002, s. 435–442.

V. Wessetzky, Reliefs aus dem Tempel Ptolemaios I in Kom el Ahmar-Scharuna in der Budapester

und Wiener Ägyptischen Sammlung , MDAIK 33, 1977, s. 133–141, tabl. 44–47.

DZIESIĘĆ LAT BADAŃ

NA WZGÓRZU KURCZAKA (TELL EL-FARCHA) *

starczająca. Wprawdzie piramidy, monumentalne świątynie

i królewskie grobowce dostarczyły licznych spektakularnych

odkryć, ale nasza wiedza nadal jest bardzo skromna i stale po-

jawiają się nowe, nierozwiązane dotąd problemy oraz błędne,

wynikające z niedostatecznej ilości danych hipotezy i teorie.

Jednym z najważniejszych, a dalekich od rozwiązania zagadnień

we współczesnej egiptologii są początki państwa egipskiego. Py-

tanie: jak i dlaczego właśnie w tym miejscu doszło do powstania

pierwszego w świecie państwa przestrzennego, ukształtowanego

w niemal ostateczny sposób już 3000 lat p.n.e., nurtuje badaczy

od początku XX stulecia. Wysuwano wiele hipotez, argumentując

Plan stanowiska w Tell el-Farcha

200 ALMA MATER

Z najomość cywilizacji starożytnego Egiptu jest wciąż niewy-

Plik z chomika:

Inne pliki z tego folderu:

Inne foldery tego chomika: