Pierwszy wzmacniacz cz.1.pdf
(
568 KB
)
Pobierz
wzmacniaczI.pdf
Zestawy startowe
Mój pierwszy wzmacniacz
Wiele osób chciałoby praktycznie zainteresować się elektroniką
i budować rozmaite układy, ale wydaje im się, że jest to bardzo
trudne. Rzeczywiście, osiągnięcia współczesnej elektroniki
przyprawiają dziś o zawrót głowy, a zajrzenie do wnętrza nowo−
czesnego telefonu komórkowego, magnetowidu, czy kompute−
ra może utwierdzić w przekonaniu, że elektronikami mogą być
tylko ludzie z ogromną wiedzą i umiejętnościami.
Nic bardziej błędnego!
Każdy, kto ma szczere chęci, może zająć się elektroniką, jako
pięknym hobby.
Na początek wcale nie trzeba wielkiej wiedzy. Nie potrzeba też
ani specjalnych umiejętności, wystarczy kilka podstawowych
narzędzi (lutownica, pinceta, szczypce boczne) oraz jakikolwiek
miernik uniwersalny.
Niniejszy dwuczęściowy artykuł przeznaczony jest przede
wszystkim dla osób, które chciałyby rozpocząć fascynującą
przygodę z elektroniką, a nie wiedzą od czego zacząć.
Podano w nim podstawowe wiadomości o schematach, ukła−
dach i podzespołach elektronicznych.
Zachęcono do budowy prostego, bardzo użytecznego wzmac−
niacza akustycznego.
Komplet elementów wzmacniacza wraz z płytką będzie
można kupić w sieci handlowej AVT. Dla początkujących
przygotowano także dwa „zestawy startowe” (tańszy oraz
droższy) zawierające niezbędne narzędzia i miernik uniwer−
salny (multimetr). Zestawy te zostaną zaprezentowane
szczegółowo za miesiąc.
Wszystkie wspomniane zestawy mogą się stać znakomitym
prezentem dla starszych i młodszych, których chcielibyście za−
razić elektronicznym hobby. Pomyślcie, kogo ze swoich bliskich
chcielibyście obdarować. W następnym numerze EdW znaj−
dziecie specjalny kupon promocyjny, uprawniający do zamówie−
nia takich zestawów.
układów elektronicznych jest wzmac−
niacz akustyczny.
Właśnie od takiego wzmacniacza warto
zacząć swą elektroniczną twórczość.
Do uruchomienia i wykorzystania ukła−
du nie jest potrzebna żadna wcześniejsza
wiedza – wszystkie potrzebne informacje
zawarte są w artykule.
pełnią wszystkie elementy, jednak bardzo
ważne jest, by były one połączone dokład−
nie tak, jak to przewidział konstruktor ukła−
du. Wszelkie pomyłki po włączeniu napię−
cia zasilającego spowodują albo błędne
działanie układu, albo brak jakiegokolwiek
działania, albo nawet nieodwracalne uszko−
dzenie niektórych elementów.
Dlatego zawsze należy zwracać szcze−
gólną uwagę na poprawność montażu.
W elektronice podstawową pomocą
przy analizie i wykonywaniu układu nie są
wcale jego fotografie, tylko schematy i wy−
kaz elementów. Będziesz miał do czynienia
z dwoma rodzajami schematów: ideowymi
i montażowymi.
W zasadzie do zmontowania prostego
układu wystarczy schemat montażowy
i wykaz elementów.
Ale, jak się szybko przekonasz, w elekt−
ronice najważniejszy jest schemat ideowy,
który pokazuje wszystkie elementy (w po−
staci symboli) i sposób ich połączenia. Zu−
pełnie początkującym muszę więc powie−
dzieć teraz parę słów na temat schematu
ideowego oraz zasad rysowania schematów
ideowych.
Aby nie pogubić się w mnóstwie ele−
mentów i połączeń, oraz wprowadzić po−
rządek przy rysowaniu schematów, wpro−
wadzono standardowe symbole elementów
elektronicznych i ogólne zasady rysowania
schematów.
Dla ułatwienia przygotowałem ci ścią−
gawkę z symbolami elementów oraz foto−
grafiami, jak wyglądają w rzeczywistości.
Znajdziesz ją na
. Zmontowany
układ pokazany jest na fotografiach.
Żeby wykonać układ elektroniczny,
trzeba odpowiednio połączyć (zlutować)
pewną ilość elementów: rezystorów (zwa−
nych potocznie opornikami), kondensato−
rów, diod, tranzystorów, układów scalo−
nych, a często także innych podzespołów.
Niekoniecznie trzeba wiedzieć, jaką rolę
. Na fotogra−
fiach zobaczysz, jak takie elementy na−
prawdę wyglądają. Zapoznaj się więc z ele−
mentami i ich symbolami.
Sprawa symboli elementów jest ważna,
a wygląd tych symboli jest ustalony przez
E
LEKTRONIKA DLA WSZYSTKICH 8/97
47
J
ednym z najbardziej użytecznych
Schemat ideowy
Schemat ideowy swojego wzmacniacza
znajdziesz na
rysunku 1
rysunku 2
Pierwszy krok
Rys. 1a. Schemat ideowy układu.
Polską Normę. Co ciekawe, symbole uży−
wane w różnych krajach różnią się między
sobą w pewnych szczegółach, dlatego
w obcojęzycznych źródłach można spotkać
inne symbole elementów (niektóre poda−
łem ci także dla informacji – nie stosuj ich
jednak na swoich schematach).
Popatrz teraz na schemat ideowy Twoje−
go Pierwszego Wzmacniacza pokazany na
rysunku 1. Zauważ, że wszystkie rezystory
są ponumerowane: od R1...R11. W ozna−
czeniu rezystora zawsze występuje litera R.
Tak samo kondensatory, niezależnie, czy są
to kondensatory stałe, czy elektrolityczne,
mają w oznaczeniu literę C (od ang. Capa−
citor). Potencjometry oznaczane są literą P,
a potencjometry montażowe niektórzy
oznaczają literą P, a inni PR, bo potencjo−
metry montażowe nazywamy potocznie pe−
erkami. Diody oznaczane są literą D. W na−
szym układzie występuje tylko jedna dioda,
i na dodatek jest to dioda świecąca, po−
wszechnie nazywana LEDem (od ang.
Light Emmiting Diode). Często oznacza się
diody świecące nie literą D, tylko LED.
Tranzystory oznaczamy literą T, ale na Za−
chodzie powszechnie stosuje się oznaczanie
literą Q. Układy scalone oznaczane są US
albo U. W literaturze angielskojęzycznej
spotyka się tylko oznaczenia U oraz IC (od
ang. Integrated Circuit – układ scalony).
O ile sposób rysowania symboli rezysto−
rów, kondensatorów, diod i tranzystorów jest
ściśle ustalony, o tyle symbole układów sca−
lonych (z wyjątkiem układów cyfrowych, lo−
gicznych) rysujemy różnie, według potrzeb.
Nie ma też specjalnych zasad numeracji
elementów, ale dobrą zasadą jest trzymanie
się ogólnych reguł. Zauważ, że numeracja
rezystorów wzrasta od lewej strony rysun−
ku do prawej. Pozwala to łatwiej zlokalizo−
wać element na schemacie ideowym.
Podstawowe elementy już znasz – teraz pa−
rę słów o połączeniach. Jest oczywiste, że linia
łącząca na schemacie ideowym końcówki
tych elementów wskazuje, iż są one połączone
(przewodem, ścieżką płytki drukowanej).
Zapamiętaj raz na zawsze, że jeśli
w punkcie zbiegu linii występuje kropka,
to te linie są połączone. Jeśli dwie linie
(połączenia) krzyżują się na schemacie, ale
nie ma tam kropki – połączenia między ob−
wodami nie ma. Pokazałem ci to na
rysun−
, zawierających fragmenty
schematów ideowych. Dodatkowo na
i
3b
ry−
znajdziesz sposób rysowania nie
stosowany już w praktyce – starsi elektro−
nicy czasem z przyzwyczajenia tak właśnie
zaznaczają brak połączenia. Ty stosuj tylko
sposoby z rysunków 3a i 3b.
Odszukaj teraz na rysunku 1 kondensa−
tor C6. Czy ma on być połączony z bazą
tranzystora T1 i z kondensatorem C1?
Oczywiście że nie, ponieważ w miejscu
skrzyżowania linii nie ma kropki. Ujemna
elektroda (nóżka) kondensatora C6 jest po−
łączona tylko z rezystorami R4 i R5. Chy−
ba jest to dla ciebie oczywiste?
Charakterystycznym zwyczajem przy ry−
sowaniu schematów ideowych jest też sto−
sowanie pewnych, powiedzmy – skrótów.
Na przykład, zamiast rysować wszyst−
kie połączenia za pomocą linii łączących
poszczególne elementy, wprowadzamy
umowne symbole. Najczęściej spotyka się
symbol masy. Pojęcie masy ma swoje ko−
rzenie w urządzeniach lampowych, gdzie
lampy i łączówki lutownicze mocowane
były mechanicznie na blaszanej podstawie
zwanej chassis (czytaj: szasi). Ta metalowa
podstawa była połączona z ujemnym bie−
gunem głównego napięcia zasilającego. Ta
metalowa podstawa była też często uzie−
miana, czyli łączona z rurami wodociągo−
wymi lub innymi zakopanymi w ziemi
przedmiotami metalowymi.
W takim urządzeniu lampowym metalo−
wa podstawa rzeczywiście była „masą”,
Rys. 1b.
także pod względem wagi, ale przede
wszystkim było to doprowadzenie ujemne−
go napięcia zasilającego. Wystarczyło do−
łączyć element do któregokolwiek punktu
metalowej podstawy, by uzyskać połącze−
nie z ujemnym biegunem zasilania, czyli
właśnie z masą elektryczną układu. Jeśli
potem mierzono w układzie jakieś napię−
cia, zwykle były to napięcia między masą
a danym punktem.
Nie zawsze metalowa obudowa – masa –
połączona jest z ujemnym biegunem napię−
cia zasilającego. Na przykład w telekomuni−
kacji od dziesiątków lat masa jest łączona do
dodatniego bieguna napięcia zasilającego.
Biegunowość nie jest więc tu istotna.
Dziś rzadko stosuje się metalowe pod−
stawy czy nawet metalowe obudowy. Czy
w urządzeniu zmontowanym na płytce dru−
kowanej i umieszczonym w plastikowej
obudowie, można mówić o masie?
Tak!
Choć nie ma tam fizycznie żadnej meta−
lowej, blaszanej masy, jeden z biegunów
napięcia zasilającego oraz wszystkie połą−
czone z nim obwody nazywa się obwodem
48
E
LEKTRONIKA DLA WSZYSTKICH 8/97
kach 3a
sunku 3c
Pierwszy krok
a)
b)
c)
Rys. 3. Zaznaczanie połączenia i braku
połączenia
poziomą kreskę, rysowaną zawsze jako
oznaczenie masy.
Oprócz oznaczeń i skrótów podanych
na rysunku 4 spotkasz też inne oznaczenia,
na przykład skróty V+, V−, czy U+, U−, czy
jeszcze inne.
Musisz zapamiętać, że taki skrótowy
sposób rysowania obwodów zasilania sto−
sujemy tylko po to, by nasze schematy by−
ły czytelniejsze – by nie zawierały plątani−
ny linii. W praktyce na schematach byłoby
najwięcej linii przedstawiających obwody
zasilania – dlatego właśnie linie zasilania
są najczęściej rysowane z użyciem wspo−
mnianych skrótów.
W tym miejscu od razu wspomnę ci
jeszcze o rysowaniu zamiast wielu linii, tak
zwanych szyn, zwanych BUSami (od ang.
Bus). Zamiast rysować połączenia, jak na
rysunku 5a
rysun−
Rys. 2. Ściągawka z oznaczeniami elementów
. Przypomina to wiązkę przewodów.
Żeby nie zgubić się w plątaninie przewo−
dów, poszczególne linie wchodzące
w skład wiązki czy też szyny, oznaczamy
tak zwanymi etykietami (na rysunku 5b są
to etykiety D0...D7 oraz E1). Linie i punk−
ty oznaczone na schemacie ideowym taką
samą etykietą mają być ze sobą połączone.
Jeszcze dalej idące uproszczenie stosuje−
my przy rysowaniu schematów, gdzie wy−
stępują układy cyfrowe. Wtedy z reguły
masy. Zazwyczaj ujemny biegun napięcia
zasilającego traktuje się jako masę. Obec−
nie często stosuje się układy zasilane na−
pięciem symetrycznym. Wtedy masę sta−
nowi obwód dołączony do punktu wspól−
nego obu źródeł zasilania.
Większość napięć mierzy się potem
między tą masą a danym punktem.
Można powiedzieć, że obwód masy jest
jakby obwodem wspólnym dla całego ukła−
du. Zazwyczaj przewody lub ścieżki obwo−
du masy są grubsze od pozostałych. W wie−
lu wypadkach nie wystarczy jakkolwiek po−
łączyć ze sobą wszystkie punkty, które ma−
ją być dołączone do obwodu masy – trzeba
przestrzegać pewnych zasad. Ten temat wy−
kracza jednak poza ramy artykułu.
Na niemal wszystkich schematach, tak−
że na naszym rysunku 1, wielokrotnie na−
potkasz symbol masy (krótką grubą pozio−
mą kreskę), a także skrót GND umieszczo−
ny pod kończącą linię. GND to powszech−
nie stosowany skrót oznaczający masę
(ang. GrouND).
Zapamiętaj więc raz na zawsze,że
wszystkie punkty i linie oznaczone symbo−
lem masy (i ewentualnie skrótem GND)
w rzeczywistości mają być ze sobą połą−
czone.
Oprócz skrótu GND, bardzo często spo−
tkasz skróty VCC, VEE, VSS, VDD – są
one stosowane w programach komputero−
wych do rysowania schematów i oznaczają
obwody napięć zasilania. Na
rysun−
zobaczysz częściej spotykane ozna−
czenia linii zasilania.
Do napięć zasilających stosuje się
zwykle inne oznaczenia, niż krótką grubą
Rys. 4. Sposoby oznaczania połączenia
z szyną zasilania
E
LEKTRONIKA DLA WSZYSTKICH 8/97
49
, wykorzystujemy bardziej
przejrzysty sposób pokazany na
ku 5b
ku 4
Pierwszy krok
a)
tam literki k lub M.) lepiej przy
rezystorach o wartościach rzędu
omów pisać dużą literę R. Wtedy
jest jasne, że 33R to 33
a)
. Elektro−
nicy rozmiłowani w skrótach idą
jeszcze dalej – jeśli w zapisie wy−
stępuje przecinek, to nie piszą go,
a w jego miejsce wstawiają literę
k, M albo R. Rozszyfrujemy kilka
takich dziwolągów:
2R2 = 2,2
Ω
b)
Ω
5k11 = 5,11k
Ω
=5110
Ω
b)
Ω
Analogicznie sprawa się ma
z wartościami pojemności. Jed−
nostka podstawowa – farad (F) –
jest jednostką bardzo dużą, i war−
tości praktycznie stosowanych
kondensatorów wyrażamy w:
mikrofaradach (µF), nanofaradach
(nF) i pikofaradach (pF).
1 mikrofarad = 1µF = 1000nF
= 1000000pF
1nF = 1000pF
Czasami wartość dużych kon−
densatorów elektrolitycznych
w obwodach zasilania podaje się
w milifaradach (mF):
1 farad = 1F = 1000mF
= 1000000µF
Ale częściej, nawet przy du−
żych pojemnościach wyraża się
wartość w mikrofaradach. Przy−
kładowo pisze się zwykle 2200µF
zamiast 2,2mF
Na schematach pomija się
oczywiście literkę F – oznaczenie
farada.
Stąd zapis:
47n = 47nF
2n2 = 2,2nF
6p8 = 6,8pF
p7 = 0,7pF
nie spotkasz natomiast na schemacie ozna−
czenia 22µ, dlatego że zawarta jest tutaj
grecka litera µ.
Zamiast µ zawsze pisze się literę u – za−
pamiętaj to raz na zawsze!
Stąd:
2u2 = 2,2µF
47u = 47µF
u22 = 0,22µF = 220nF
u1 = 0,1µF = 100nF.
W przypadku kondensatorów elektroli−
tycznych (zobacz rysunek 2 i fotografie)
nie podaje się ani literki µ, ani u, bo wiado−
mo, że nie ma kondensatorów elektroli−
tycznych o wartościach mniejszych niż
1µF. W przypadku takich kondensatorów
często podaje się natomiast napięcie nomi−
nalne kondensatora. Stąd przy kondensato−
rach elektrolitycznych:
100 = 100µF
4700 = 4700µF
10/16 = 10µF/16V
100/100 = 100µF/100V
Ω
= 1500k
c)
Rys. 5. Sposób rysowania połączeń wielo−
przewodowych
w ogóle nie zaznaczamy na schemacie
ideowym obwodów zasilania takich ukła−
dów scalonych. Przykład znajdziesz na
ry−
d)
. Czternastonóżkowy układ scalony
CMOS 4011 zawiera cztery bramki NAND
(rysunek 6a). Kostka jest zasilana napię−
ciem dołączanym do przeciwległych nóżek
(nr 7 i nr 14). Na schemacie ideowym bar−
dzo rzadko znajdziesz te końcówki. Nie
szukaj więc końcówek zasilania układów
cyfrowych na schemacie ideowym. Oczy−
wiście muszą one być podłączone, ale my
liczymy na inteligencję analizującego ten
schemat (czyli twoją) i zamiast rysować
schemat tak jak na rysunku 6b, czy 6c, ry−
sujemy schemat 6d. Jeśli korzystamy z pro−
gramów komputerowych do rysowania
schematów (i projektowania płytek druko−
wanych), umieszczamy na schemacie ideo−
wym symbole (VCC, GND, VDD, VSS),
bo jest to konieczne do utworzenia listy po−
łączeń, czyli tak zwanej netlisty – wtedy
schemat wygląda, jak na rysunku 6e.
Oprócz skrótów w oznaczaniu obwo−
dów zasilania, stosuje się pewne uprosz−
czenia przy oznaczaniu wartości elemen−
tów. Przykładowo podstawową jednostką
rezystancji (oporności) jest om, oznacza się
go grecką literą
e)
Rys. 6. Różne sposoby rysowania schematów z
układami cyfrowymi
.
Jest to jednostka niewielka, więc prak−
tycznie stosowane rezystory mają wartości
wyrażone w kiloomach (1 kiloom = 1k
Ω
Niekiedy w przypadku układów wyso−
kiej częstotliwości, pomija się literkę p,
przy kondensatorach stałych. Można więc
spotkać schematy, gdzie wartość kondensa−
tora stałego nie zawiera żadnej litery:
15 = 15pF
33 = 33pF
W przypadku cewek i dławików nie za−
wsze pomija się oznaczenie jednostki pod−
stawowej – henra (H). Często wartość za−
wiera oznaczenie uH (mikrohenr), mH (mi−
lihenr) czy H (henr).
Tyle o skrótach.
Dobrze narysowany schemat powinien
ponadto ułatwiać zrozumienie działania
układu. Dlatego na naszym rysun−
ku 1 sygnały przebiegają od lewej strony
do prawej, dodatnia szyna zasilająca jest
narysowana u góry i prądy płyną „z góry
na dół”. Linią przerywaną zaznaczyłem,
które elementy montowane będą na płytce
drukowanej. Pozostałe elementy dołą−
czysz przewodami do punktów oznaczo−
nych literami A...P.
Ciąg dalszy w EdW 9/97.
Piotr Górecki
Ω
= 1000
Ω
) i megaomach (1megaom = 1M
Ω
).
Na schematach bardzo rzadko spotyka
się literę
Ω
, choćby dlatego że programy
do rysowania schematów nie mają możli−
wości wprowadzania greckich liter.
Jeśli więc napotkasz na schemacie war−
tość rezystora 2,7k – chodzi o rezystancję
2,7k
Ω
Ω
. Ponieważ generalnie nie piszemy
, więc wartość rezystora na schemacie
równa 15 oznacza 15
. Aby uniknąć wąt−
pliwości (czy przypadkiem nie zabrakło
Ω
50
E
LEKTRONIKA DLA WSZYSTKICH 8/97
1M5 = 1,5M
sunku 6
= 1000000
Ω
Plik z chomika:
kzm013
Inne pliki z tego folderu:
Sterowanie Wielkowymiarowe Prz.pdf
(79311 KB)
Beztransformatorowy zasilacz sieciowy.pdf
(166 KB)
Elektronika Analgowa - Zygmunt Wróbel.pdf
(1434 KB)
Elektronika cyfrowa.pdf
(2344 KB)
Elektronika.pdf
(6874 KB)
Inne foldery tego chomika:
• Kurs Cisco
BCS
cisco
Cisco(1)
Hikvision
Zgłoś jeśli
naruszono regulamin