08.pdf

Wiad. entomol. 25 (1): 33-42 Poznañ 2006

¯¹d³ówki ( Hymenoptera : Aculeata ) Kampinoskiego Parku

Narodowego. Czêæ I. Scolioidea *

Aculeata ( Hymenoptera ) of Kampinos National Park.

Part I. Scolioidea

K ATARZYNA S ZCZEPKO 1 , B OGDAN W INIOWSKI 2

1 Uniwersytet £ódzki, Zak³ad Dydaktyki Biologii i Badania Ró¿norodnoci Biologicznej,

ul. Banacha 1/3, 90237 £ód

2 Ojcowski Park Narodowy, 32047 Ojców

ABSTRACT: The paper presents information about species from the group Scolioidea

( Hymenoptera : Vespoidea ) known from the western part of Kampinos National Park in Cen-

tral Poland. Seven species are recorded for the first time from the Park. Among them Scolia

sexmaculata (M ÜLLER , 1766) is new to Mazovian Lowland. The specimens were collected

with the use of Moericke traps during the years 20002004. Currently 11 species from the

Scolioidea are known from Kampinos National Park.

KEY WORDS: Hymenoptera , Scolioidea , Mutillidae , Tiphiidae , Scoliidae , Sapygidae ,

faunistics, new record, Kampinos National Park, Poland.

Wstêp

Od 1998 roku w zachodniej czêci Kampinoskiego Parku Narodowego

(KPN) prowadzone s¹ intensywne badania faunistyczne nad ¿¹d³ówkami.

Zosta³y one podjête w celu uzupe³nienia istniej¹cych danych dotycz¹cych

Aculeata KPN. Dotychczasowe dane obejmowa³y g³ównie wschodnie obrze-

¿a Parku (B ANASZAK , P LEWKA 1981; D OMAGA£A -L IPIÑSKA 1961; P LEWKA

1981, 2003; S KIBIÑSKA 1981, 1986, 1989). Podjête badania rozszerzane s¹

stopniowo, obejmuj¹c wiêkszoæ siedlisk charakterystycznych dla Parku.

W ich wyniku powsta³y prace prezentuj¹ce zarówno listy gatunków, jak i

struktury zgrupowañ tych owadów (K OWALCZYK i in. 2001; K OWALCZYK ,

S ZCZEPKO 2001a, 2001b, 2004; S ZCZEPKO , K OWALCZYK 2001a, 2001b;

S ZCZEPKO i in. 2002; W INIOWSKI 2004; W INIOWSKI , K OWALCZYK 1998a,

* Druk pracy w 20% sfinansowany przez Uniwersytet £ódzki i Ojcowski Park Narodowy.

K. SZCZEPKO, B. WINIOWSKI

1998b, 2002; W INIOWSKI , S ZCZEPKO 2004). Celem niniejszego artyku³u jest

podanie listy gatunków z grupy "Scolioidea" , której stan rozpoznania na tere-

nie KPN mo¿na okreliæ jako s³aby; dotychczas znane by³y bowiem tylko

cztery gatunki z tej grupy (K OWALCZYK 1988; K OWALCZYK , S ZCZEPKO

2001; P LEWKA 1981).

Teren badañ

Kampinoski Park Narodowy zosta³ utworzony na podstawie rozporz¹dze-

nia Rady Ministrów z dnia 16 stycznia 1959 r. (Dz. U. Nr 17, poz. 91); nowe-

lizacja rozporz¹dzenia ukaza³a siê 18 sierpnia 1975 r. (Dz. U. Nr 28, poz.

114). Park po³o¿ony jest na Nizinie rodkowomazowieckiej, w po³udniowo-

zachodniej czêci Kotliny Warszawskiej, któr¹ otaczaj¹ równiny denudacyjne

i wysoczyzny polodowcowe: Równina £owicko-B³oñska, Równina Kutnow-

ska i Wysoczyzna P³oñska (K ONDRACKI 1994). Granice Parku wyznaczaj¹:

od pó³nocy i pó³nocnego wschodu prawy brzeg Wis³y, od wschodu przedmie-

cia Warszawy, od po³udnia rolnicze obszary Równiny £owicko-B³oñskiej,

od zachodu lewy brzeg Bzury. Powierzchnia Parku wynosi 38 544,33 ha,

z czego 4 303 ha objêto ochron¹ cis³¹. Wokó³ Parku wyznaczono otulinê

o pow. 37 756,49 ha (A NDRZEJEWSKI 2003). Teren Parku w porównaniu z s¹-

siednimi obszarami nizinnymi odznacza siê wyj¹tkowo zró¿nicowan¹ morfo-

logicznie powierzchni¹. Deniwelacje dochodz¹ tu do 30 m wysokoci wzglêd-

nej. Najwy¿szy punkt na terenie KPN usytuowany jest w pobli¿u uroczyska

Opaleñ (106,6 m n.p.m.), najni¿szy punkt le¿y w zachodniej czêci pó³nocne-

go pasa bagiennego (68 m n.p.m.) (A NDRZEJEWSKI 2003). Obszar Parku

charakteryzuje siê pasow¹ budow¹: obszary wydmowe poprzedzielane s¹

szerokimi bagiennymi obni¿eniami o uk³adzie równole¿nikowym. Obecne

pasy wydmowe to pozosta³oæ po najstarszym tarasie Wis³y ukszta³towanym

w okresie ostatniego zlodowacenia, pasy bagienne to póniejsze ni¿sze tara-

sy Wis³y. Park le¿y na obszarze najwiêkszego w kraju wêz³a hydrologicznego,

jaki wyznaczaj¹ zbiegaj¹ce siê w tym rejonie wody Wis³y, Bugu, Narwi, Wkry

i Bzury (A NDRZEJEWSKI 2003). Na powierzchni ca³ego Parku wystêpuj¹ osa-

dy czwartorzêdowe; ich mi¹¿szoæ waha siê w granicach 2050 m (siêgaj¹c

nawet 100 m). Generalnie omawiany obszar zbudowany jest w g³ównej mie-

rze z utworów piaszczystych o ró¿nej granulacji, przewarstwionych miejsca-

mi glin¹ zwa³ow¹ b¹d mu³kami i i³ami warwowymi (S IKORSKA -M AY KO W -

SKA 2003).

Z punktu widzenia regionalizacji klimatycznej O KO£OWICZA (1966) oko-

lice Warszawy nale¿¹ do rejonu mazowiecko-podlaskiego o przewadze wp³y-

wów kontynentalnych. Oznacza to, ¿e w stosunku do s¹siaduj¹cych obszarów

¯¥D£ÓWKI KAMPINOSKIEGO PARKU NARODOWEGO. CZÊÆ I. SCOLIOIDEA

wystêpuj¹ tu wiêksze amplitudy temperatury powietrza. Obszar ten charak-

teryzuje siê doæ pón¹ i stosunkowo krótk¹ wiosn¹, d³ugim latem, d³ug¹

i mron¹ zim¹ z trwa³¹ pokryw¹ nie¿n¹. Wed³ug regionalizacji W OSIA

(19931997), opartej na okrelaniu liczby dni o danym typie pogody, obszar

Kampinoskiego Parku Narodowego nale¿y do regionu rodkowo-mazowiec-

kiego. W porównaniu z innymi regionami notuje siê tu stosunkowo najwiêk-

sz¹ liczbê dni bardzo ciep³ych i pochmurnych. rednio w roku takich dni jest

62. Do licznych na tym obszarze nale¿¹ tak¿e dni umiarkowanie ciep³e. Nie-

co mniej ni¿ w innych regionach jest dni bardzo ch³odnych z przymrozkami.

rednia temperatura roczna wynosi 7,7°C. Najcieplejszym miesi¹cem jest li-

piec (rednia miesiêczna 18,6°C), najzimniejszym styczeñ (3,1°C). rednia

roczna suma opadów w latach 19852001 wynios³a 547 mm przy zakresie od

424 (w 2000 r.) do 693 mm (w 1996 r.) (A NDRZEJEWSKA 2003).

Dotychczas stwierdzono wystêpowanie na terenie KPN oko³o 1 010 ga-

tunków rolin naczyniowych, nale¿¹cych do gatunków subatlantyckich, sub-

kontynentalnych, górskich, borealnych i borealno-górskich (G £OWACKI ,

F ERCHMIN 2003). W szacie rolinnej KPN dominuj¹ zbiorowiska lene, zaj-

muj¹c w sumie ok. 65% powierzchni Parku. Wród nich najbardziej rozpo-

wszechnione s¹ bory: wie¿y Peucedano-Pinetum i mieszany Querco-roboris-

Pinetum i zbiorowiska nieokrelone ze zwi¹zku Dicrano-Pinion . Do rzadko

odnotowywanych typów lasów nale¿¹ miêdzy innymi Potentillo albae-Querce-

tum , Cladonio-Pinetum i Vaccinio uliginosi-Pinetum (S OLON 2003). Poród

zbiorowisk nielenych najwiêksz¹ rolê odgrywaj¹ ³¹ki Molinio-Arrhenathere-

tea oraz murawy Sedo-Scleranthetea i Nardo-Callunetae (K UCHARSKI , M I -

CHALSKA -H EJDUK 2003). Mniejsz¹ powierzchniê zajmuj¹ zbiorowiska szu-

warowe i turzycowe z klasy Phragmitetea i mszysto-turzycowe Scheuchzerio-

Caricetea fuscae (K LOSS 2003).

Na terenie KPN szczególnie du¿e powierzchnie zajmuj¹ le¿¹ce od³ogiem

tereny porolne. S¹ to tereny stosunkowo niedawno uwolnione spod presji

gospodarki rolnej, podlegaj¹ce naturalnej, spontanicznej sukcesji, która

w pierwszym etapie wyra¿a siê w ekspansji gatunków ruderalnych. Na opusz-

czonych polach i ogrodach obserwuje siê w pierwszym okresie siln¹ inwazjê

chwastów zw³aszcza z zespo³ów Galinsogo-Seterietum i Echinochloo-Setaie-

tum . Dopiero po dwóch trzech sezonach nastêpuj¹ dalsze przekszta³cenia.

Na potencjalnych siedliskach borowych wykszta³caj¹ siê zbiorowiska ze

zwi¹zku Onopordion acanthii , typowe dla piaszczystych nieu¿ytków. Nato-

miast tereny ¿yniejsze, wilgotne siedliska lasów liciastych, zarastaj¹ po-

krzywami i czarnym bzem, nieco mniej wilgotne ³opianami, wrotyczem

z naw³oci¹ pón¹ i kanadyjsk¹, szczwo³em plamistym i rdestem japoñskim

(K OTOWSKA 2003).

K. SZCZEPKO, B. WINIOWSKI

Badaniami objêto drewniane budynki po³o¿one na terenie Parku i w jego

otulinie (lata 20002001) oraz tereny otwarte pochodzenia antropogenicz-

nego: zarastaj¹ce murawy i porzucone pola uprawne (od 2002 r.).

Gatunki z grupy " Scolioidea " zosta³y stwierdzone na terenie czterech wsi

(UTM: DC59) po³o¿onych w zachodniej czêci Kampinoskiego Parku Naro-

dowego: Lasocin, £azy, stopniowo wykupywane przez Park Famu³ki Bro-

chowskie i opuszczony ponad 20 lat temu Bromierzyk. Teren Bromierzyka

zosta³ zagospodarowany przez Park: pola uprawne w wiêkszoci zalesiono

sosn¹ lub dêbem, pozosta³e grunty pozostawiono naturalnej sukcesji.

W zdzicza³ych ogródkach przydomowych i sadach panuje rolinnoæ synan-

tropijna z grupy Artemisietea ; mo¿na te¿ jeszcze spotkaæ roliny ogrodowe,

krzewy ozdobne i drzewa owocowe. Na porzuconych ³¹kach dominuje obec-

nie zbiorowy zespó³, okrelany jako ³¹ka zmienno-wilgotna ze mia³kiem

darniowym Deschampsietum caespitosae L. (K UCHARSKI , M ICHALSKA -H EJ -

DUK 2003). Do listopada 2004 roku na terenie Bromierzyka znajdowa³a siê

Stacja Terenowa Uniwersytetu £ódzkiego.

W poni¿szym wykazie zastosowano nazewnictwo wg Fauna Europaea

Web Service (2004). Charakterystyka taksonów ¿¹d³ówek zosta³a podana

w opracowaniach W INIOWSKIEGO (1994, 2003).

Wykaz gatunków

, z³owiony do pu³apki umieszczonej na murawie napiasko-

wej zarastaj¹cej sosn¹ z domieszk¹ dêbu.

Podany z Niziny Mazowieckiej: Warszawa-Bia³o³êka Dworska (S KIBIÑ -

SKA 1981, 1989), znany z nastêpuj¹cych krain zoogeograficznych w Polsce:

Pobrze¿e Ba³tyku, Pojezierze Mazurskie, Nizina Wielkopolsko-Kujawska,

Puszcza Bia³owieska, Dolny l¹sk, Górny l¹sk, Wy¿yna Krakowsko-Wie-

luñska, Wy¿yna Ma³opolska, Góry wiêtokrzyskie, Wy¿yna Lubelska, Sude-

ty Wschodnie i Zachodnie, Tatry (W INIOWSKI 1994, 2003).

Smicromyrme rufipes (F ABRICIUS , 1787)

Gatunek nowy dla KPN. Stanowisko: Bromierzyk (DC59), 1523 VI 2004

, wszystkie okazy z³owiono do pu³apek umiesz-

czonych na ugorze od 3 lat, po owsie i burakach.

oraz 9 VII 2004 5

MUTILLIDAE

Myrmosa atra P ANZER , 1801

Gatunek nowy dla KPN. Stanowiska: Bromierzyk (DC59), 28 VI

12 VII 2002 1

¯¥D£ÓWKI KAMPINOSKIEGO PARKU NARODOWEGO. CZÊÆ I. SCOLIOIDEA

Podany z Niziny Mazowieckiej z nastêpuj¹cych stanowisk: £owicz

(DC27) (D ROGOSZEWSKI 1934), Podkowa Lena (DC87), Warszawa-Saska

Kêpa, Warszawa-Anin (G £OWACKI 1953). W Polsce szeroko rozpowszech-

niony, wymieniony z nastêpuj¹cych krain: Pobrze¿e Ba³tyku, Pojezierze Po-

morskie, Pojezierze Mazurskie, Nizina Wielkopolsko-Kujawska, Dolny

l¹sk, Górny l¹sk, Wy¿yna Krakowsko-Wieluñska, Wy¿yna Ma³opolska,

Góry wiêtokrzyskie, Wy¿yna Lubelska, Nizina Sandomierska, Sudety

Wschodnie i Zachodnie, Beskid Zachodni (W INIOWSKI 1994).

SCOLIIDAE

Scolia sexmaculata (M ÜLLER , 1766)

[syn. Scolia quadripunctata F ABRICIUS , 1775]

, oba okazy z³owiono do pu³apek umieszczonych

na ugorze od 56 lat, po owsie i ziemniakach.

Gatunek nowy dla Niziny Mazowieckiej, znany z nastêpuj¹cych krain

zoogeograficznych w Polsce: Pojezierze Mazurskie, Nizina Wielkopolsko-

Kujawska, Dolny l¹sk, Górny l¹sk, Wy¿yna Krakowsko-Wieluñska, Wy¿y-

na Ma³opolska (W INIOWSKI 1994).

oraz 27 VII 2004 1

TIPHIIDAE

Tiphia femorata F ABRICIUS , 1775

Gatunek nowy dla KPN. Stanowiska: Bromierzyk (DC59), 27 VII

6 VIII 2003 1

, 18 VII 2004 1

, 20 VIII 2004

, wszystkie okazy z³owiono do pu³apek umieszczonych na ugorze od 3

lat, po owsie i burakach; Pieklice (DC59), 27 VII 2004 1

, ³¹ka koszona

i nawo¿ona.

Podany wczeniej z Niziny Mazowieckiej: £owicz (DC27) (D ROGOSZEW -

SKI 1932), Podkowa Lena (DC87) (G £OWACKI 1953), Warszawa - Bia³o³êka

Dworska (S KIBIÑSKA 1981), okolice Warszawy (S KIBIÑSKA 1989). Gatunek

szeroko rozmieszczony w Polsce, znany z nastêpuj¹cych krain: Pobrze¿e Ba³-

tyku, Pojezierze Mazurskie, Nizina Wielkopolsko-Kujawska, Dolny l¹sk,

Górny l¹sk, Wy¿yna Krakowsko-Wieluñska, Wy¿yna Ma³opolska, Góry

wiêtokrzyskie, Wy¿yna Lubelska, Sudety Wschodnie i Zachodnie, Beskid

Zachodni (W INIOWSKI 1994, 2003).

Gatunek nowy dla KPN. Stanowiska: Bromierzyk (DC59), 18 VII 2004

, z³owiona do pu³apki umieszczonej na ugorze od 45 lat,

po owsie i ziemniakach; 10 VI 2004 1

Plik z chomika:

Inne pliki z tego folderu:

Inne foldery tego chomika: