I: Wojna o sukcesję hiszpańską (1702-1714)
Mocarstwa zachodnie po pokoju w Rijswijck
- Anglicy wciąż mieli w głowach konieczność obrony przed interwencją francuską
- hugenoci w protestanckich krajach podsycali nastroje antyfrancuskie
- Holendrzy utrzymywali załogi w łańcuchu fortec w Belgii
- Wilhelm III Orański (1689-1702), król Anglii i stadhouder Holandii uosabiał sojusz obu tych państw, stał się też stróżem i arbitrem równowagi europejskiej
- cesarz Leopold I nie chciał się zgodzić tak po prostu na oddanie Alzacji i Strasburga Francuzom
- podczas walk w Europie również walki z Francuzami w koloniach (niewiele, ale jednak)
Testament Karola II (1700)
- za Karola II (1665-1700), nieuleczalnie chorego i skazanego na bezpotomną śmierć państwo „nad którym słońce nigdy nie zachodzi” (Hiszpania) doszło do stanu skrajnej słabości
- Hiszpania nie posiadała armii i floty mogącej strzec jej przed obcym najazdem
- pretendenci do korony: wnukowie Filipa III: Ludwik XIV i Leopold I, a ponadto od królów wywodzili się też syn elektora bawarskiego Józef Ferdynand, ks. Sabaudii Wiktor Amadeusz II i król Portugalii Piotr II
- Ludwik XIV i Leopold I nie chcieli tronu dla siebie, a dla potomków
- Anglia i Holandia sprzyjały najsłabszemu kandydatowi: Józefowi Ferdynandowi
- 1698 – traktat w Hadze: Józef Ferdynand ma odziedziczyć Hiszpanię, Belgię i kolonie w Ameryce, a posiadłości włoskie mają być do podziału między Ludwika XIV i Leopolda I
- traktat wywołał oburzenie, co skłoniło Karola II do sporządzenia testamentu, w którym wszystkie posiadłości zapisał ks. bawarskiemu
- 1699 – młodziutki Józef Ferdynand zmarł na ospę
- kolejny projekt rozbiorowy: arcyks. Karol dziedzicem, a dla delfina francuskiego posiadłości włoskie i Lotaryngia (w zamian za Lombardię), sprzeciwili się temu Hiszpanie
- Karol II chciał więc przekazać któremuś z Habsburgów wiedeńskich państwo, ale Hiszpanie uważali, że tylko Ludwik XIV może ocalić całe imperium
- Rada Państwa postanawia przekazać całe państwo Filipowi ks. d’Anjou (wnuk Ludwika XIV) z zastrzeżeniem, że korony Francji i Hiszpanii nie mogą zostać nigdy połączone, przed śmiercią podpisał to Karol II
- Ludwik XIV decyduje się walczyć o całość imperium, ogłasza Filipa V królem Hiszpanii i wysyła do Madrytu
Koalicja przeciw Francji – układ sił (1701-02)
- 1701 – Ludwik XIV wprowadza załogi do Mediolanu i usuwa Holendrów z Belgii
- Ludwik XIV przyznał potomkom Karola V patent dziedziczenia tronu francuskiego (niezgodne z testamentem)
- Hiszpania przyznaje Francji monopol na przywóz murzyńskich niewolników do hiszpańskich kolonii (asiento)
- 1701 – układ Anglii, Holandii i cesarza w Hadze: rozłączenie koron hiszpańskiej i francuskiej, monopole na handel z Ameryką Płd. dla Holandii i Anglii (wyłączenie z tego Francji), posiadłości włoskie dla Austrii, a z Belgii uczynienie niezależnej bariery między Francją i Holandią; Ludwik XIV odrzuca i po śmierci Jakuba II (1701) ogłasza jego syna Jakuba III królem Anglii, Szkocji i Irlandii (królem normalnie był Wilhelm III)
- w Anglii różne opinie co do wojny z Francją: torysi nie chcieli, wigowie chcieli, proklamacja Jakuba III przekonała wszystkich do wojny, uchwalają Act of Settlement – tron po śmierci Wilhelma dla Anny Stuart, a po jej bezpotomnej śmierci dla dynastii elektorów hanowerskich
- 1702 – śmierć Wilhelma, królowa Anna kontynuuje jego politykę, w Holandii władzę przejmuje wielki pensjonariusz Antoine Heinsius
- 1702 – cesarz, Anglia i Holandia wypowiadają wojnę Hiszpanii i Francji; po stronie koalicji staje Dania i większość ks. Rzeszy (w tym elektor hanowerski Jerzy oraz król pruski Fryderyk I – elektor brandenburski, który za udział w tej koalicji otrzymuje od cesarza tytuł królewski)
- duszą koalicji triumwirat: wódz cesarski ks. Eugeniusz Sabaudzki, dyplomata angielski John Churchill ks. Marlborough oraz Heinsius
- po stronie Francji opowiedział się elektor bawarski Maksymilian VII Emanuel oraz elektor-abp koloński, ks. sabaudzki oraz król portugalski (w pierwszych latach wojny zostaje jednak sam Ludwik XIV)
Sukcesy wojenne koalicji (1702-1709)
- 1704 – bitwa pod Hochstadt (Blenheim): ks. Eugeniusz i Marlborough rozbili wojska francusko-bawarskie, cała Bawaria do końca wojny okupowana przez Austrię
- 1703 – Wiktor Amadeusz zawarł przymierze z cesarzem, a Portugalia z Anglią i Holandią
- 1704 – „alianci” proklamują arcyks. Karola królem Hiszpanii, idą na Madryt, ale zatrzymani, sprzyjają jednak im Katalończycy, więc Don Carlos osiada w Barcelonie
- 1704 – Anglicy zajmują Gibraltar, gdzie osiadają na stałę
- 1702 – powstanie kamizardów (hugenotów) w Langwedocji. 1704 - stłumione
- 1704-05 – Ludwik XIV zajmuje Sabaudię i Piemont (zdobycz nietrwała)
- 1706 – bitwa pod Ramillies i Turynem – klęski Francuzów
- 1707 – Ludwik XIV ewakuuje Włochy
- 1706 – Don Carlos na czele Katalończyków, Portugalczyków i Anglików wkracza do Madrytu, Kastylijczycy jednak postanawiają nie pozwolić mu zająć tronu, wybucha querrilla, rok później Don Carlos wypędzony, w 1710 jeszcze raz próbuje zająć Madryt, ale znów Kastylijczycy się obronią
- 1707 – Filip V wraca do Madrytu
- Ludwik XIV proponował pokój, jednak Anglicy nie chcieli zostawiać Hiszpanii Filipowi V, a Alzacji cesarzowi, na co król-słońce nie mógł się zgodzić
- 1709 – krwawa bitwa pod Malplaquet – „alianci” ruszają na Paryż, ale w bitwie ofensywa zatrzymana, teoretycznie wygrali alianci, ale więcej ich poległo na polu bitwy
- 1710 – sukcesy francuskie w Hiszpanii: bitwy pod Brihuega i Villaviciosa
- alianci tracą wiarę w sens dalszej walki
Rozkład koalicji (1710-12)
- brak jednolitych interesów w koalicji, każdy chciał czegoś dla siebie, niekoniecznie na rękę innym
- rozłam w angielskim parlamencie – wigowie mieli większość, ale nie mieli poparcia opinii publicznej
- aspekty religijne
- trwały działania wojenne w Kanadzie i Akadii
- 1710 – Anglicy zdobyli Port Royal
- 1711 – zmarł cesarz Józef I bez męskiego potomka, jedynym sukcesorem don Carlos (cesarz Karol VI), więc nie na rękę byłoby łączyć tron wiedeński i madrycki
- 1712 – zaczęto rokowania pokojowe
Traktaty pokojowe w Utrechcie (1713) i Rastatt (1714)
- 1713 – traktat w Utrechcie: zawieszenie broni między Francją, a Anglią, Portugalią, Sabaudią, Prusami, Holandią
- 1714 – traktat w Rastatt: Karol VI i Ludwik XIV
- stan wojny pozostał między Filipem V Burbonem, a Karolem VI Habsburgiem
- Hiszpanię wraz z koloniami otrzymał Filip V
- Karol VI otrzymał Belgię, Neapol, Mediolan, Mantuę, porty Toskanii i Sardynię
- Wiktor Amadeusz Sabaudzki dostał Sycylię i tytuł królewski, Holandia uzyskała kilka twierdz w Belgii
- Anglia zatrzymała Gibraltar i Minorkę, a ponadto od Hiszpanii dostali 30-letni monopol na dostarczanie murzyńskich niewolników
- Francja na rzecz Anglii utraciła tereny nad Zatoką Hudsona, Nową Funlandię i Akadię (Nowa Szkocja), a ponadto Francja miała zburzyć port w Dunkierce
- cesarz miał zwrócić elektorom bawarskiemu i kolońskiemu ich posiadłości i prawa
- potwierdzono hanowerską sukcesję w Anglii, Filip V zrzekł się praw do sukcesji francuskiej, a Ludwik XIV zrzekł się praw do sukcesji hiszpańskiej, zgoda francusko-angielska
II: Nowy układ stosunków w Europie Zachodniej
Zmiany rządów w Anglii i Francji (1714-15). Sojusz brytyjsko-francuski (1716)
- za życia Ludwika XIV antagonizmy francusko-angielskie, król-słońce utrudniał próby interwencji Anglików w wojnie północnej
- problem sukcesji w Anglii – królowa Anna wolała oddać tron bratu niż elektorowi hanowerskiemu
- po śmierci Anny w 1714 wigowie od razu obrali królem Jerzego I
- 1715 – powstanie w Szkocji, Szkoci rozbici w bitwie pod Preston, Jakub III rezygnuje z pretensji
- 1711-12 zmarł syn, wnuk i najstarszy prawnuk króla-słońce, dziedzicem korony po śmierci Ludwika XIV w 1715 roku został jego młodszy prawnuk, 5-letni Ludwik ks. d’Anjou, więc kandydatura niepewna, najbliższym krewnym króla-słońce był Filip Orleański, jemu przypadła regencja i dziedzictwo tronu w razie bezpotomnej śmierci Ludwika XV
- król-słońce w swoim testamencie chciał zapobiec wzrostowi pozycji Filipa Orleańskiego, ustanowił więc sukcesorami swoich nieślubnych synów, Filip więc zaraz po śmierci Ludwika unieważnił testament
- Filip Orleański chciał pozyskać tron francuski dla swoich potomków („sekret regenta”)
- zbieżność interesów Filipa Orleańskiego i wigo-hanowerskiego stronnictwa w Anglii
- 1716 – traktat sojuszniczy w Hadze między Anglią i Francją, 1717 dołącza Holandia, przymierze niepopularne wśród ludności, traktat okazał się jednak trwały
System angielsko-francuski i zmienne przymierza (1716-31)
- 1718 – do przymierza dołącza Austria, 1720 – Hiszpania
- 1725 – traktat wiedeński: Austria i Hiszpania, zakończenie wojny; przyłącza się Rosja
- 1726 – liga hanowerska przeciwko przymierzu wiedeńskiemu: Francja, Anglia, Holandia i Prusy
- 1729 – traktat sewilski: Francja, Anglia, Holandia, Hiszpania
- 1731 – traktat angielsko-austriacki w Wiedniu
- ważne związanie Francji z Hiszpanią w 1729
- Holandia traci mocarstwową rolę (szalupa przywiązana do brytyjskiego okrętu)
- trwałe też porozumienie angielsko-austriackie z 1731
- po wojnie o sukcesję polską (1733-35) rozpada się przymierze francusko-angielskie
- 1713 – angielsko-francuski traktat handlowy w Utrechcie nie został ratyfikowany przez brytyjski parlament, trwała więc „wojna handlowa” na morzach, ale na kontynencie funkcjonował angielsko-francuski arbitraż
Sprawy włoskie (1717-31)
- ciągłe spory o hiszpańskie posiadłości włoskie Filipa V (i jego żony Elżbiety Farnese) i Karola VI
- kard. Julio Alberoni – pierwszy minister Hiszpanii, wraz z E. Farnese podsycali Filipa V do działań w Italii
- 1717 – flota hiszpańska zajmuje Sardynię,
- 1718 – Hiszpanie opanowują Sycylię
- Alberoni zawiera sojusze z przeciwnikami Filipa Orleańskiego, Rakoczym, Szwecją, Turcją i Rosją
- sojusznicy „widma” albo zbyt odlegli, cesarz po pokoju z Turcją sprzymierzył się z Anglią
- 1718 – bitwa morska pod przylądkiem Passero: Anglicy rozbijają flotę hiszpańską
- 1719 – armia francuska wkracza do Hiszpanii
- 1720 – Filip V obala Alberoniego i zgłasza akces do przymierza
- Karol VI uznaje Filipa V królem Hiszpanii
- potwierdzono prawa don Carlosa (syna Filipa V i Elżbiety) do Parmy i Toskanii
- Filip V uznał prawa regenta do sukcesji francuskiej
- 1727 – Hiszpania wypowiada Anglii wojnę (chcą walczyć o Gibraltar)
- 1731 – zmarł ks. Parmy Antoni, cesarz zajmuje to jako lenno cesarskie
- znów na krawędzi wojny cesarza z Filipem V, Anglia i Francja mediatorami, załagodzili sprawę Parmy, ale antagonizmy pozostały, wojna wyjdzie znów przy wojnie o sukcesję polską
Wielkie kryzysy finansowe (1719-20)
- po wojnie o sukcesje hiszpańską długi publiczne Francji, Anglii i Holandii niebywale wielkie
- wzrastają wpływy i znaczenie wielkiej finansjery, zyskują dużą rolę w życiu zwłaszcza Anglii i Francji
- w Holandii połączone interesy ekonomiczne i polityczne – rządy w ręku oligarchii kupieckiej
- 1711 – Kompania Mórz Południowych w Anglii
- w Anglii pomysł potraktowania długu publicznego jako „funduszu kredytowego”, czyli finansowanie przedsiębiorstw handlowych, z których zyski miałyby pokryć dług; gorączka spekulacji
- 1720 – krach bubli kompani mórz południowych, wielki spadek cen akcji kompanii, wielu ludzi bankrutuje, wielu polityków się kompromituje
- we Francji z kryzysem radzi sobie Szkot John Law, stając się generalnym kontrolerem finansów w 1720
- Law wprowadza banknoty, gorączka spekulacji jeszcze większa niż w Londynie, zakończona krachem, Law w 1721 ucieka za granicę, we Francji wraca kolbertyzm, nieufność do banków emisyjnych i banknotów
- ożywił się morski handel Francji
- w wyniku spekulacji i akcji giełdowych następuje bogacenie się jednych, a ubożenie innych
Rywalizacje handlowe. Sprawa kompani ostendzkiej (1722-1731)
- Holandia przoduje w handlu morskim, ale stale, systematycznie traci prym na rzecz Anglii i Francji
- wzrost roli handlu z Amerykami
- Anglia zawiera szereg traktatów handlowych w Europie (Portugalia, Hiszpania, Austria, Rosja)
- handel angielski zyskuje silną pozycję na Morzu Śródziemnym
- Francuzi mieli prymat w handlu lewantyńskim (przez port Marsylię)
- Law łączy colbertowską Kompanie Wschodnioindyjską z innymi tworząc Kompanię Indyjską, króra obok angielskiej i holenderskiej zajmuje silną pozycję
- cesarz Karol VI podejmuje w kraju politykę merkantylistyczną i chce wyprowadzić monarchię na morza
- dzięki pozyskaniu Belgii Austria staje się krajem atlantyckim (Belgia to 2 najbogatszy kraj Europy)
- porty belgijskie konkurowały z Amsterdamem i Londynem jako targi herbaty, korzeni, porcelany, jedwabiu
- 1722 – cesarz za radą Szkota Johna Ker of Kersland zakłada Kompanię Indyjską w Ostendzie
- Kompania Ostendzka wielkim problemem, z którym walczy Holandia i Anglia, w końcu w 1727 cesarz zawiesza jej działanie, a w 1731 znosi Kompanię Ostendzką, za co uzyskuje gwarancję sankcji pragmatycznej
Zjednoczone Królestwo Wielkiej Brytanii. Szkocja i Irlandia
- 1707 – Szkocja zrzeka się odrębnego rządu i parlamentu (dokonuje się unia realna)
- Szkoci dopuszczeni do wszystkich przywilejów handlowych
- unia w imię wzmocnienia solidarności wojennej
- 1714-15 – szkoccy jakobici współdziałali z torysami
- do 1760 (panowanie Jerzego I i Jerzego II) szkoccy parowie i torysi tworzyli opozycję parlamentarną
- Szkocja sama w sobie zróżnicowana: część górzysta feudalno-demokratyczna, niziny kapitalistyczne
- Irlandia: reżim kolonialny, był niby odrębny parlament, ale tworzyła go zamieszkująca wyspę mniejszość angielska, wyspą rządził lord-namiestnik
- 1717 – parlament w Londynie zwierzchnikiem parlamentu dublińskiego
Parlamentowo-gabinetowe rządy wigów w Anglii. Robert Walpole (1721-42)
- Jerzy I (1714-1727), Jerzy II (1727-1760): obaj pierwsi królowie bardziej zainteresowani Hanowerem, tam spędzali większość czasu, kształtuje się praktyka rządów parlamentowo-gabinetowych
- przewodniczącego posiedzeń Gabinetu opozycja zaczęła nazywać pierwszym ministrem
- funkcja premiera wykształciła się drogą zwyczajową i wszyscy wiedzieli jakie ma obowiązki
- przyjęło się, że król do ministerium powołuje przedstawicieli partii rządzących, a nie wg własnego widzimisie i że w nominacjach przyjmuje sugestie premiera
- 1716 – przedłużono kadencję Izby Gmin z 3 do 7 lat
- przekupstwo w wyborach, również patronat
- cudzoziemcy nie mogli pełnić urzędów publicznych, zasiadać w parlamencie i posiadać ziemi w Anglii
- Robert Walpole – za jego kadencji system powyższy dochodzi do doskonałości, doszedł do pozycji, bo w porę odsunął się od „bubli”, a później ratował skarb państwowy, dzięki niemu na stronę wigów przesunęło się duchowieństwo kościoła anglikańskiego oraz gentry
Holandia bez stadhoudera (1702-47)
- stadhouderat główną siłą centralizmu państwowego w Holandii, wokół niego skupiały się stany szlachecki, oficerski, marynarski i chłopski
- w 2 poł XVII wieku do dużej siły dochodzi oligarchia kupiecka
- 1702 – śmierć Wilhelma Orańskiego, stadhouderat znów zniesiony
- prawie półwieczny okres „prawdziwej wolności”
- po wojnie sukcesyjnej słabnie tętno życia gospodarczego kraju
- pogłębia się bezrobocie, nasilają się bardzo kontrasty biedy i bogactwa oraz ruchy na tle socjalnym
- narastają rozbieżności między prowincjami i miastami
- cała aktywność handlowa kraju praktycznie koncentruje się w Amsterdamie
- powstawały związki miast skierowane przeciw dyktatowi Amsterdamu, miasto to jednak było nie do ruszenia
- Amsterdamska oligarchia wyciągnęła kraj z trudnej sytuacji finansowej po wojnie hiszpańskiej
- zredukowano armię do 30k ludzi i zaniedbano flotę wojenną (30 okrętów wojennych zostało)
- Holandia w XVIII w. nadal ma opinie silnego i bogatego kraju i na tej opinii żeruje
- po śmierci Heinsiusa (1720) Holandia nie wydała wybitnego męża stanu
- w obliczu zewnętrznego zagrożenia (wojna o sukcesje austriacką) w 1747 przywrócono stadhouderat
Ostatnie lata panowania Ludwika XIV
- długoletnie wojny doprowadzają chłopów do ruiny
- starzejący się król pogłębia rozbrat między sobą i swoim dworem, a społeczeństwem
- polityka religijna ultramontańska i projezuicka – od 1711 pogłębiają się prześladowania hugenotów
- dużą siłę w społeczeństwie reprezentuje jansenizm
- powszechna krytyka absolutyzmu i despotyzmu Ludwika XIV głównie przez hugenotów, ale nie tylko
- 1707 – zdymisjonowanie Vaubana (ostatniego wybitnego ministra Ludwika XIV)
- pomysły arystokracji, by ograniczyć władzę króla (podobnie jak w krajach sąsiednich)
Regencja (1715-23) i rządy we Francji kardynała Fleury (1726-43)
- ...
NRFILIP