33.doc

mgr Ewa Machulska

CHARAKTERYSTYKA    MYŚLENIA  DZIECKA

W  MŁODSZYM  WIEKU  SZKOLNYM

  1.     Ogólna charakterystyka rozwoju dziecka w młodszym wieku.

Przed dzieckiem rozpoczynającym naukę w klasie I szkoła stawia

określone wymagania, które musi spełniać, aby osiągnąć powodzenie w nauce. Wymagania te dotyczą właściwego rozwoju umysłowego, fizycznego, jak i emocjonalnego. ”Rozwój (...) to wszelki długotrwały proces kierunkowych zmian, w których można wyróżnić prawidłowo po sobie następujące etapy przemian, (fazy rozwojowe) danego obiektu (układu) wskazujące obiektywnie stwierdzalne różnicowanie się tego obiektu (układu) pod określonym względem”. (Wielka Encyklopedia Powszechna 1967 s.148).

                   Wyodrębnienie młodszego wieku szkolnego wiąże się ze specyfiką rozwoju psychicznego i fizycznego dziecka w pierwszych latach nauki. Zarówno rozwój fizyczny jak i psychiczny dokonuje się w ścisłym ze sobą powiązaniu. Biorąc pod uwagę proporcje ciała możemy powiedzieć, że dziecko w młodszym wieku szkolnym jest już „małym dorosłym”. Należy pamiętać, że kształtowanie się proporcji ciała oraz przyrost długości i wagi jest sprawą indywidualną. W tym okresie organizm dziecka uzyskał odpowiednią równowagę i odporność. Kościec dziecka jest miękki i plastyczny i nie znosi obciążeń. Młodszy wiek szkolny odznacza się  przewagą wewnętrznego rozrastania się, dojrzewania. Dobrze funkcjonują analizatory, zwłaszcza wzrokowy i słuchowy. W tym też czasie zwiększa się wytrzymałość i siła fizyczna mięśni. Dziecko w tym wieku przejawia duże zainteresowanie aktywnością ruchową. Ogólnie można powiedzieć, że dzieci w młodszym wieku szkolnym są wystarczająco na swój wiek rozwinięte fizycznie i ruchowo.

Całokształt cech charakteryzujących rozwój fizyczny jest ściśle powiązany z rozwojem psychicznym. Jednym z kierunków rozwoju psychicznego w młodszym wieku szkolnym jest rozwój możliwości poznania przez dziecko otoczenia. W procesie nauczania i wychowania następuje rozwój uwagi. Następuje wzrost selektywności dowolności uwagi przez doskonalenie się takich cech jak zdolność do koncentracji, przerzutność, pojemność i czas trwania. Od zjawiska uwagi nie można oddzielić zjawiska obserwacji i spostrzegania. Rozwój spostrzegania w młodszym wieku szkolnym polega na zdobywaniu przez dziecko umiejętności skupiania się na przedmiocie spostrzeganym lub obserwowanym. Powodzenie w nauce zapewni dziecku czynne spostrzeganie przechodzące w planową i systematyczną obserwację. Spostrzeżenia dzieci w wieku szkolnym są dokładniejsze niż w wieku przedszkolnym.

                   W okresie szkolnym następuje dalszy rozwój wrażeń  słuchowych i wzrokowych. Podejmując przez dziecko działanie mające na celu rozwiązywanie zadań, doskonali pracę analizatorów. Młodszy wiek szkolny zwany jest w psychologii „wiekiem pamięci”. Pod wpływem nauki szkolnej w okresie 7-11 roku życia wzrasta więcej niż dwa razy szybkość, trwałość i pojemność pamięci. Proces zapamiętywania łączy się z rozwojem uwagi dowolnej. Dziecko w sposób trwały zapamiętuje to, na co skierowana jest jego uwaga. Ponadto rozwój pamięci przebiega w związku z rozwojem myślenia dziecięcego. Szczegółowiej myślenie omówię w dalszej części pracy. Z rozwojem myślenia ściśle jest związany rozwój mowy. Główną zmianą, jaka zachodzi w młodszym wieku szkolnym, jest pojawienie się mowy pisanej, która pozbawiona jest: intonacji, gestów, mimiki. Nie łączy się także z działaniem. Dziecko opanowując mowę pisaną systematycznie uczy się opanowania gramatycznej struktury języka. Procesy poznawcze dzieci w młodszym wieku charakteryzuje dynamiczny rozwój, co wpływa na usamodzielnienie się czynności umysłowych.

2.     Istota myślenia.

Pojecie myślenia jest różnie ujmowane przez wielu autorów. Najczęściej używane jest pojęcie myślenia jako czynności. J. Kozielecki opierając się  na  pracach  F.C. Bartletta, J.S. Brunera, J.P. Guilforda, S.L. Rubinsztejna, proponuje określenie myślenia jako zinternalizowanej  czynności wytwarzanej i wyboru informacji (treści) zachodzącej w zasadzie w sytuacjach problemowych (1966, s.15). Podobnie jak

T. Tomaszewski – J. Kozielecki przez czynność rozumie zespół procesów ukierunkowanych na osiągnięcie wyniku (1966, s.16). Czynności ludzkie mają charakter celowy, które zmierzają do rezultatu, czyli wyniku. Cechą czynności myślenia jest jej zinternalizowany charakter oraz to, że umożliwia ona wytwarzanie informacji dla przedmiotu, a także ich wyborze. Internalizacja wskazuje, że myślenie jest czynnością wewnętrzną, która zachodzi w umyśle człowieka. Natomiast informacja w psychologii myślenia używana jest w dwóch znaczeniach:

-         treściowym, czyli przez informacje rozumie się każdą treść, czy wiadomość,

-         selektywnym, czyli informacja jest czynnikiem, który zmniejsza niepewność zdarzeń.

Kozielecki termin „informacje” używa w znaczeniu treściowym. W innej swojej

pozycji J. Kozielecki podaje definicję, która mówi, że „ (...) czynność myślenia jest łańcuchem operacji umysłowych, za pomocą których przetwarzamy informacje, czyli treści zakodowane w spostrzeżeniach, wyobrażeniach i pojęciach. (1975 s.366-367)

A.   Jurkowski opierając się na definicji myślenia zaproponowanej przez

J. Kozieleckiego, częściowo zmodyfikowanej i uzupełnione elementami spotkanymi u innych autorów ujmuje istotę myślenia w sposób następujący:

„Myślenie, to uwewnętrzniona czynność operowania informacjami, obejmująca przede wszystkim ich wybór i wytwarzanie, dzięki której dochodzi do pośredniego i uogólnionego poznania rzeczywistości”. (1975 s.10)

Według Rubinsztejna „myślenie należy traktować jako proces twórczy, który

prowadzi do zdobycia nowej wiedzy”. (1962 s.73) Myślenie zachodzi w sytuacjach problemowych i nieproblemowych. W związku z tym wielu psychologów wyróżnia:

-         myślenie produktywne

-         myślenie reproduktywne

Myślenie produktywne polega na wytwarzaniu informacji w sytuacjach problemowych. W myśleniu produktywnym można wyróżnić:

A/ myślenie konwergencyjne – operacje wykonywane są w tych sytuacjach problemowych, gdzie jest jedno rozwiązanie, wynikające z warunków zadania i związanych z nim reguł np. większość zadań tekstowych w podręczniku,

B/  myślenie dywergencyjne – operacje występują w problemach o wielu rozwiązaniach np.  pisanie wypracowania, wiersza. 

W procesie problemowego uczenia się myślenie ma charakter ukierunkowany (zależnie od typu problemu). Problemy otwarte pobudzają ucznia do myślenia dywergencyjnego (twórczego). Problemy zamknięte pobudzają do myślenia konwergencyjnego. Myślenie reproduktywne polega na stosowaniu utrwalonej wiedzy. Reproduktywne mogą być jedynie czynności pamięciowe np. czytanie gotowych, łatwych tekstów. (J. Kozielecki 1966, s.19).

     W literaturze psychologicznej bardzo często można spotkać się z określeniem

„myślenie twórcze”. Zdaniem Guilforda myślenie dywergencyjne charakteryzuje się twórczością. „Twórczość, to aktywność przynosząca wytwory dotąd nieznane a zarazem społecznie wartościowe”. (Pietrasiński 1969, s.10). Należy pamiętać, że twórczość nie jest tylko przywilejem artystów, uczonych, lecz może mieć miejsce w każdej ludzkiej aktywności: organizacyjnej, poznawczej, produkcyjne,j artystycznej, wychowawczej, opiekuńczej, usługowej, porządkowej, sportowej. W zakresie pojęcia twórczości zawarte jest pojecie myślenia twórczego, które może być rozumiane w dwojaki sposób. W szerokim rozumieniu myślenie twórcze cechuje się samodzielnością i ukierunkowaniem. Polega na rozwiązywaniu problemów.

Za  Hilgardem  możemy  wyróżnić  MYŚLENIE:

 A/ ukierunkowane:

             - twórcze – odkrywanie  nowych  zależności,  szukanie 

nowych  rozwiązań,  wytwarzanie  nowych  metod  i  przedmiotów;

                   - krytyczne – formułowanie  sądów  o  twierdzeniach,  rozstrzyganie  o  ich  prawdziwości,  wydawanie  ocen;

               B/ nieukierunkowane ( asocjacyjne ):  typowe  dla  fantazjowania  i  marzeń  sennych.    (H. Smolińska – Rębas; 1988, s.170.)

W  wąskim  rozumowaniu  myślenie  twórcze  opisuje  Kozielecki  w  książce  „Zagadnienia  psychologii  myślenia”  (1966, s.23.)  Podczas rozwiązywania  problemu  wyróżnia  dwie  fazy  wytwarzania  pomysłów  rozwiązania  i  weryfikację  pomysłów  rozwiązania  (ocena  i  wybór). Są  to  dwa  odrębne  systemy  myślowe  funkcjonujące  w  sytuacji  problemowej.

3.     Rozwój  myślenia  w  ontogenezie.

Analizując  literaturę  dostrzegłam,  że  większość  autorów  zajmujących  się  zagadnieniem  rozwoju  myślenia  opiera  się  na  wyróżnionych  przez  J. Piageta  okresach  rozwoju  inteligencji  (tabela  1).

 Tabela  1: