NEP
Decyzje polityczne o przejściu do NEP podjęto w lutym i marcu 1921 roku. Zarzucono go ostatecznie w roku 1929 wraz z zainaugurowaniem polityki planowego uprzemysłowienia i kolektywizacji rolnictwa.
Celem NEP było odbudowanie więzi ekonomicznych pomiędzy rolnictwem i przemysłem, likwidację niedoborów żywnościowych oraz uspokojenie burzących się chłopów i robotników. Zdecydowano się na dopuszczenie do ograniczonej odbudowy rynku, stosunków towarowo-pieniężnych, sektora prywatnego i indywidualnej inicjatywy ekonomicznej. Działania te miały przynieść w pierwszej kolejności korzyści rolnictwu, przez co miała zostać ożywiona cała gospodarka.
Proces krystalizacji NEP zakończył się w październiku 1921. Do tego czasu utrzymywano liczne przepisy z czasów komunizmu wojennego, a nawet były próby przeciwdziałania odradzającemu się rynkowi. Rozkwit NEP przypada na okres od października 1921 do grudnia 1925, potem NEP wyraźnie osłabł. Po 1925 zaczął wyraźnie wzrastać udział produkcji przemysłowej w globalnej wytwórczości ZSRR, co świadczyło o zapoczątkowaniu procesu industrializacji. Istota NEP- ograniczone koncesje na rzecz rynku i gospodarki indywidualnej- nie została jeszcze zanegowana. Stało się to ostatecznie u schyłku 1929 roku.
Politykę NEP należy traktować jako próbę czasowego zintegrowania podstaw systemu socjalistycznego z elementami rynku i bodźców ekonomicznych.
W okresie NEP nastąpiła pewna decentralizacja systemu kierowania gospodarką, wiele bieżących decyzji delegowano na niższe szczeble zarządzania. Stało się to na skutek częściowej denacjonalizacji, usamodzielnienia się przedsiębiorstw państwowych i odbudowy powiązań rynkowych.
Charakterystyczną cechą NEP była dyktatura finansów, a ściślej dominujące znaczenie Komisariatu Finansów i (po jego odtworzeniu) banku centralnego. Absolutnym priorytetem w polityce gospodarczej stało się zrównoważenie budżetu i stabilizacja rubla.
Planowanie gospodarcze nadal nie odgrywało większej roli, powstające plany były niczym więcej jak próbą prognozy, zaś planowanie wieloletnie pozostawało w sferze teorii.
W rolnictwie NEP odszedł od zbrojnej rekwizycji nadwyżek i przeszedł do pobierania podatku w naturze. Drugą istotną regulacją było zezwolenie na wolny handel pozostałymi nadwyżkami rolnymi. W 1924 podatek w naturze przekształcono w pieniężny.
NEP przyniósł korzystne efekty dla rolnictwa, lecz jego pierwsze lata upłynęły pod znakiem wielkiego głodu (1921-23). Przyczynami był nieurodzaj i efekty komunizmu wojennego. Szacuje się, że w tym okresie zmarło z głodu 5 mln. ludzi.
NEP dążąc do polepszenia zaopatrzenia rolnictwa w artykuły przemysłowe, musiał odbudować produkcję i aparat dystrybucji rynkowej. Zaczęto więc denacjonalizację działalności przemysłowej, rzemieślniczej i handlowej. Zaczęła się ona w maju 1921 i polegała na przekazywaniu przedsiębiorstw inicjatywie prywatnej (także byłym właścicielom i kapitałowi zagranicznemu) oraz tworzeniu nowych zakładów prywatnych. Kapitał prywatny nie uzyskiwał tytułu własności lecz koncesję na okres od 2 do 5 lat.
Otwarto ponownie banki i odtworzono system podatkowy. Zrezygnowano z płac w formie znaturalizowanej, wprowadzono zróżnicowanie płac i rehabilitację bodźców ekonomicznych. Przywrócono rachunek ekonomiczny. W sektorze państwowym odbudowano system rozliczeń między przedsiębiorstwami i organami włazy centralnej, wprowadzając specjalny rozrachunek gospodarczy pozwalający na pewną samodzielność działania.
Najważniejsza jednak okazała się reforma antyinflacyjna przeprowadzona w latach 1921-24. W jej wyniku ustabilizowano rubel i stworzono podstawy jednolitego systemu pieniężnego.
W okresie NEP nastąpiło odejście od powszechnego przymusu i militaryzacji pracy, gdyż uznano te rozwiązania za nieefektywne ekonomicznie. Przetrwały obozy pracy przymusowej, aczkolwiek i one przeszły na system “rozrachunku gospodarczego”
Dzięki polityce NEP sytuacja gospodarcza Rosji Radzieckiej zaczęła się powoli poprawiać. Rosła produkcja i obroty handlowe, zwiększyła się ilość upraw i ich sprzedaż do miast. Produkcja przemysłowa w 1925 stanowiła 75,5% stanu z 1913, a pod koniec NEP zbliżona do przedwojennej. Produkcja rolnicza pod koniec NEP przewyższała tę z 1913 o 21%.
Ujemnymi symptomami NEP był wzrost bezrobocia w miastach, spadek płac robotniczych i wzrost cen.
Zieew