I. Nadchodzą nowe czasy, czyli wstęp do Baroku

1.       Nazwa barok nie obejmuje tak wielu dziedzin życia zbiorowego jak renesans, związana jest przede wszystkim z malarstwem, rzeźbą, architekturą, a dopiero potem z literaturą piękną. Określenie „barok” pochodzi od nazwy klejnotu – perły o dziwnych oryginalnych kształtach, którą w portugalskim języku nazwano „barocco” (dziwny). Po raz pierwszy tej nazwy użył Portugalczyk Garcio Onto w 1563r. Epoka nazwana imieniem klejnotu trwała w Europie od końca XVI w przez cały wiek XVII do początków XVIII w. Fazy rozwoju Baroku na zachodzie:

a)       koniec lat 80-tych XVI w. do lat 20-tych XVII w. tzw. „prebarok” (faza wstępna)

b)       lata 30-ste XVII w. do ok. 1700r. – rozkwit baroku

c)       od ok. 1700 do 1730r. – schyłek baroku (czasy saskie)

2.       W okresie baroku wzrosło znaczenie wzorców monarszych i magnackich, zaostrzają się spory religijne, przybiera na sile nietolerancja zarówno w krajach katolickich jak i protestanckich. Doprowadzi to do zahamowania swobody badań i myśli naukowych, obniżenia poziomu nauczania i kultury.

3.       Ważne wydarzenia w Polsce XVII wieku. Wiek XVII w Polsce to okres wojen politycznych np. powstanie Chmielnickiego, potop szwedzki, wojna z Turcją. Było to stulecie pełne dramatów i napięć, rozpadł się harmonijny ład renesansu, ludzie stanęli wobec wewnętrznych dramatów: jaką postawę zająć wobec świata, który jest tak zmienny, kiedy życie trwa tak krótko.

4.       Bohater nowej epoki to człowiek postawiony wobec problemu przemijalności poszukujący wartości trwałych, zwrócony do religii, bliski ideałom wieków średnich. Zmiana światopoglądu znalazła swoje odbicie w wymowie sztuki (literatury).

5.       Renesans a barok:

6.       Twórcy barokowi przypisywali sztuce odmienny cle niż ich renesansowi poprzednicy. Twierdzili, że sztuka (literatura) musi zaskakiwać wywoływać zderzenie, wstrząsnąć umysłami odbiorcy. Zadaniem sztuki było poruszenie odbiorcy, zaszokowanie go, zaskoczenie wyszukaną formą, błyskotliwym dowcipem na zewnątrz utworu. Twórcy szukali więc nowego pomysłu, używali coraz bardziej wyrafinowanych środków, stąd bierze się prąd poetycki zwany marynizmem (konceptyzmem), który był pogonią za wyszukanym pomysłem – konceptem. Kolebką baroku były Włochy.

7.       Wybitni indywidualiści

a)       Włochy

-          G. Marino („Ojciec”, konceptyzm w poezji, od jego nazwiska pochodzi marynizm)

-          T. Tasso („Jerozolima wyzwolona” - epos)

b)       Francja – klasycyzm

-          Molier – komediopisarz

-          P. Carneile („Cyd”- komedia)

-          J. Racine –autor tragedii

-          J. Lafontaine – autor bajek

-          N. Boileau – teoretyk literacki w „Sztuce poetyckiej”

c)       Hiszpania

-          Cervantes – „Don Kichot” – powieść (don kichoteria – postawa życiowa, pełna fantazji, marzycielstwa, oderwania od rzeczywistości)(walka z wiatrakami – walka z czymś co jest nieprawdziwe, urojone)

-          Lope de Vega – autor dramatów i komedii

-          Luise de Gongora – poezja (gongoryzm – hiszpańska wersja marynizmu, poezji kunsztowna, wyszukana)

d)       Anglia

-          J. Milton „Raj utracony” – epos

-          G. Herbert – poezja metafizyczna

e)       Polska

-          wczesny barok (lata 60-te XVI – lata 20-ste XVII wieku)

·         Mikołaj Sęp – Szarzyński

·         Szymon Szymanowiec

-          dojrzały barok (lata 30-ste XVII – lata 70-te XVII wieku)

·         Jan Andrzej Morsztyn

·         Bartłomiej Zimorowiec

·         Samuel Twardowski

-          późny barok (lata 80-te XVII – lata 20-ste XVIII wieku)

·         Wacław Potocki

·         Jan Chryzostom Pasek

·         Wespazjan Kochowski

8.       Nurty w literaturze polskiej:

a)       dworski (J.A. Morsztyn, Z. Morsztyn, H. Morsztyn)

b)       rycersko – ziemiański (sarmacki) (W. Potocki, J. Ch. Pasek)

c)       mieszczańsko – plebański (sowizdrzalski) (bracia Zimorowice)

d)       mistyczny (metafizyczny, intelektualny, egzystencjalny) (M. Sęp – Szarzyński, D. Naborowski, W. Kochowski)

9.       Style epoki

a)       manieryzm (wczesny barok) – ornamentyka, wyrafinowana forma

b)       barok (dojrzała faza baroku) – bogactwo formy, dysharmonia, kontrast

c)       rokoko (późny barok) – piękno, lekkość, wdzięk małych form

10.    Manieryzm – przejściowy okres między renesansem, a barokiem, proponował bogactwo dekoracyjności, ekspresję w uczuciach, wyrafinowane formy, rozkwitł we włoskiej kulturze dworskiej. Przykład manieryzmu to dzieło Tasco

11.    Rokoko – późna faza baroku, nazwa pochodzi od nazwy ozdobnej i oryginalnej muszli, zwraca uwagę na delikatność i piękno

12.    Filozofowie: Pascal, Kartezjusz, Spinoza, Bacon, Galileusz, Lacke

II. W świecie konceptualnej poezji J.A. Morsztyna – sonet pt. „Do trupa”

1.       Biografia J.A. Morsztyna (1621-1693); najbardziej znany polski poeta barokowy. Reprezentant dworskiego nurtu w literaturze barokowej, zaliczany do kręgu poetów „światowych rozkoszy”, wśród których obowiązującą poetyką był marynizm. Autor dwóch zbiorów „Kanikuła” i „Lutnia” oraz przekładu dramatu „Cyd” Pierre’a  Corneille’a. Poeta był również mężem stanu – piastował urząd podskarbiego wielkiego koronnego w latach 1668-1683. W 1683 oskarżony o zdradę opuścił kraj. Zmarł na obczyźnie. I. Chrzanowski nazwał poetę „poetą miłości”.

2.       „Do trupa” – J.A. Morsztyn
Treścią utworu jest skarga podmiotu lirycznego (zakochanego), który zestawia siebie z trupem, ukazanie jego stanu psychicznego (cierpienia). Wiersz należy do liryki miłosnej – jest to erotyk. Występuje liryka zwrotu do adresata i liryka bezpośrednia. Jest to wypowiedz skierowana do konkretnego rozmówcy, któremu nie udziela się głosu, monolog zakłada obecność adresata- zaimek ty oraz druga osoba liczby pojedynczej czasowników. Tego rodzaju monolog budowany pod kątem obecności adresata, rozwijany na osi „ja” „ty” i wskutek tego przypominający rozmowę, nosi nazwę monologu dramatycznego. Budowa utworu jest dwudzielna, dwie pierwsze strofy wskazują na podobieństwa między trupem, a zakochanym; dwie ostatnie to różnice między nimi.

3.       Podmiot liryczny przez odwołanie się do sytuacji trupa określa swoją własną; „ty” liryczne  jest pretekstem do ukrywania stanów emocjonalnych podmiotu lirycznego. Analogie między zakochanym a trupem:

a)       śmierć

b)       ciemność (sukno żałobne i zmysły zakochanego)

c)       skrępowanie (zakochany pozbawiony wolności)

d)       bladość

4.       Cechy różniące trupa i zakochanego

- milczenie                                           - kwilenie

- nieczułość                                          - ból

- lód (chłód)                                          - upadł uczuć

                            - śmierć                                                         - życie

                            - popiół                                                        - nie możność rozsypania się w pył

                            - nie cierpi                                          - cierpi nadal

5.       Puenta zwarta jest w ostatniej strofie zawiera paradoksalne i szokujące stwierdzenie, że w lepszej sytuacji jest trup niż zakochany. Zgodnie z tendencją epoki szokuje zestawienie sytuacji zakochanego z sytuacją trupa.  Utwór jest sonetem; zbudowany jest z 4 strof, dwie pierwsze czterowersowe, dwie następne trzywersowe – równozgłoskowy.

6.       Środki stylistyczne stosowane w poezji barokowej:

a)       koncept – zaskakujący pomysł, ujęcie tematu, np. zestawienie sytuacji zakochanego z sytuacją trupa

b)       antyteza, kontrast, przeciwstawienia – zestawienia dwóch opozycyjnych przedmiotów, zdań, wyrazów np. zakochany – trup, wolność – zniewolenia, miłość – śmierć

c)       paradoks – zaskakujące sformułowanie, pozornie nie możliwe, ale zawierające sens np. podobieństwo miłości i śmierci

d)       hiperbola – przesadzenie, wyolbrzymienie np. uczucia, wyolbrzymienie cierpienie kochanka

e)       gradacje (stopniowanie) – uporządkowane (narastanie bądź też obniżenie) napięcia np. wzrost napięcia dramatu do finału

f)        anafora – wielokrotne powtórzenie tego samego zwrotu na początku wersów np. ty oraz ja

g)       przerzutnia – przeniesienie w całości składniowej do następnego wersu np. strofa 2 i 4

h)     bogactwo środków artystycznych – epitety, przenośnie, porównania, metafory

III. Model poezji kunsztownej w liryce J. A. Morsztyna

1.       „Nagrobek Perlisi” („Kanikuła albo „Psia gwiazda”); bohaterem utworu jest Perła, natomiast podmiotem lirycznym jest poeta. W utworze wyróżnić można trzy części. I – opisowa, charakteryzując wygląd i zachowanie Perlisi, II – część opis żałoby jaka nastała po śmierci Perlisi, III część – puenta.

2.       Opis Perlisi:

a)       jest cenniejsza od pereł, drogocennych kamieni

b)       jest cenniejsza bo „(…) wraz z sobą skarby bogatych nosiła”

c)       nieduża, szczupła

d)       miała sierść bielszą niż wełna, bardziej miększą niż tylski jedwab

e)       suczkę pozbawił życia piec niebieski, po śmierci suczki nastała żałoba: „Płakał jej pokój”

3.       Puenta: jedynie śnieg się śmieje, gdyż po śmierci Perlisi nie ma konkurenta, jest najbielszy.
Utwór jest poetycką zabawą dla Morsztyna, nie jest ważna treść, ale forma, zaskoczył czytelnika dokonując parodii utworu funeralnego.

4.       Cechy marynistyczne w utworze:

a)       koncept – kreacja bohatera wiersza, uczynienie go bohaterem ważniejszym na podobieństwo człowieka

b)       hiperbola – motyw śmierci, żałoby

c)       przerzutnia

d)       bogactwo środków artystycznych

e)       anafora – spójnik „i”

5.       „O sobie” (ze zbioru „Lutnia”). Utwór ma dwudzielną budowa, I – 19 wersów, II- wers ostatni. Części pierwsza określa bezmiar, ogrom, mnogość, bezmiar. Określenia zawarte w tej części maja charakter poznawczy, np. że w puszczy jest dużo zwierząt. Czytelnik cały czas trwa w nieświadomości do czego zmierza poeta. Czytelnikowi cały czas towarzyszy niedosyt – oczekuje rozwiązania. Pozorne rozwiązanie następuje w wersie dwudziestym. Końcowy człon nie przynosi jednak rozwiązania, jasnej odpowiedzi, ogrom bólu nie został określony. Nadal czytelnik odczuwa niedosyt.

6.       Cechy barokowe:

a)       gradacja

b)       anafora

c)       koncept (dotyczy konstrukcji wiersza)

d)       hiperbola

e)       bogactwo środków artystycznych

f)        przerzutnia

g)       wyliczenie (wielkość określeń dotyczy bólu podmiotu lirycznego)

7.       „Niestatek”. Zilustrowana została względność urody kobiety uzależnionej od nastroju, zgody kochanków i harmonijnego współżycia. Budowa utworu jest dwudzielna, pierwsze cztery wersy to obraz kobiety, kiedy panuje zgoda między kochankami, cztery następne kiedy panuje złość między kochankami. W części pierwszej poeta zaczyna opis od oczu, a kończy na policzkach (jagodach), posługuje się wyrazami nacechowanymi dodatnio, sugerującymi cenność, wartość: złoto, perła, koral, purpura – ukochana w cudownej urodzie. W części drugiej poeta zaczyna od końca ustalonego porządku, opisuje policzki, a kończy na oczach, posługuje się wyrazami nacechowanymi ujemnie kojarzonymi z brzydotą; trąd, czeladź, pajęczyną. Kobieta jest odrażająca w swej brzydocie.

8.       Cechy barokowe:

a)       hiperbola

b)       koncept

c)       bogactwo środków artystycznych

d)       antyteza

9.       „Nowe Słońce”. Jest to erotyk ukazujący przeżycia podmiotu w...