Wzrost i fluktuacje gospodarcze
Mikroekonomia – bada zachowanie pojedynczych konsumentów, przedsiębiorstw i rynków
Makroekonomia – wyjaśnia jak i dlaczego z upływem czasu gospodarka rozwija się, podlega fluktuacjom i zmianom.
Różnice makroekonomii z mikroekonomią:
1. Zajmuje się gospodarką jako całością, a nie różnicami między rynkami.
2. Wyjaśnia proces ustalania się zmiennych, które mikroekonomia traktuje jako dane.
Przedmiotem zainteresowania makroekonomii są:
1. Wzrost gospodarczy
2. Bezrobocie
3. Inflacja
4. Stopy procentowe
5. Deficyt budżetowy
6. Kursy walutowe i bilans płatniczy
Do czego przydaje się makroekonomia?
- ważna dla przedsiębiorców, ponieważ umożliwia im przewidywanie wydarzeń w przyszłości (np. wcześniejsze rozwinięcie mocy wytwórczych, by skorzystać na wzroście popytu w czasie dobrej koniunktury)
- ważna dla polityków do prowadzenia dobrej polityki gospodarczej (np. pozwala podejmować działania zapobiegające recesji, oceniać w jaki sposób zmiany polityki wpływają na typy dóbr produkowane w gospodarce etc.)
- ważna dla wyborców, by żądali od polityków prowadzenia dobrej polityki gospodarczej (np. pozwala ocenić różne propozycje, co do zmiany podatków i wydatków rządu)
W stosunku do polityków podejmującymi decyzje dotyczące gospodarki stosujemy określenie „politycy gospodarczy” (policy makers).
Główne błędy logiczne w rozumowaniu:
· post hoc, ergo propter hoc (po tym, a więc w wyniku tego) – jeśli zdarzenie B wystąpiło po zdarzeniu A, to wydaje nam się, iż B jest skutkiem A (a A przyczyną B)
· przyjmowanie zjawisk wyjątkowych jako reguły
Realny produkt krajowy brutto (PKB; produkcja) [real gross domestic product, GDP] – mierzy faktyczną, fizyczną produkcję dóbr i usług.
Potencjalny PKB [potential GDP] – wielkość produkcji, którą gospodarka może wytworzyć w długim okresie (podawana przeciętnie dla jednego roku) przy danych, istniejących czynnikach wytwórczych. Inaczej mówiąc: wielkość produkcji, jaka zostałaby wytworzona, gdyby gospodarka nie przechodziła boomów, ani recesji (czyli nie biorąca pod uwagę czynnika cyklicznego).
Rzeczywisty PKB [actual GDP] – wielkość produkcji, która rzeczywiście została w danym roku wytworzona.
Czynniki wytwórcze nigdy nie są wykorzystane w 100% ponieważ przy wysokim stopniu wykorzystania czynników produkcji koszt krańcowy szybko rośnie i przewyższa krańcową korzyść. Z tego powodu rzeczywisty PKB może być zarówno wyższy, jak i niższy niż potencjalny.
Luka PKB [output gap] – różnica między PKB: potencjalnym a rzeczywistym.
Fluktuacje – zmiany czasowo odbiegające od trendu.
Rozkwit (ożywienie, boom) – okres, gdy realny PKB zwiększał się.
Recesja – okres, gdy realny PKB obniżał się.
Dno [through] – ostatni okres (np. kwartał) recesji.
Szczyt [peak] – ostatni okres (np. kwartał) ożywienia.
Uwaga: przeważnie przyjmuje się, że recesją nazywamy okres, gdy realny PKB obniża się przez dwa lub więcej kwartały. A więc krótkotrwały spadek produkcji w jednym miesiącu nie oznacza jeszcze recesji (ponieważ może być wywołany np. czynnikami sezonowymi).
(JD)
/ rysunki 1.1 i 1.3 /
W języku angielskim używa się również następujących określeń:
· recession – recesja, jw.
· slump - spadek produkcji o więcej niż 10% w jakimś okresie
· depression – głęboki i długotrwały spadek produkcji
(JD – wyrzuć to, ale wstaw te 3 sposoby definiowania recesji: The Economist, 1.12.2001)
Czasami występują „recesje z podwójnym dnem”- double dip recessions.
Zatrudnienie jest silnie procykliczne: zmniejsza się w czasie recesji i wskutek tego:
1. zwiększa się bezrobocie
2. zmniejsza się odsetek ludności w wieku produkcyjnym, który chce pracować (stopa aktywności zawodowej społeczeństwa)
Stopa bezrobocia – procent pracowników niepracujących, ale poszukujących pracy.
Bezrobocie jest antycykliczne: istnieje silna negatywna zależność między tempem wzrostu gospodarczego a bezrobociem (w recesji rośnie, a w czasie boomu - maleje).
Stopa inflacji – procentowa zmiana przeciętnej ceny wszystkich dóbr i usług w gospodarce.
Inflacja jest procykliczna: istnieje pozytywna zależność między stopa inflacji a tempem wzrostu gospodarczego (w czasie recesji ceny rosną wolniej, a w czasie boomu – szybciej).
Stopa procentowa – suma pobierana przez kredytodawcę w skali rocznej od jednostki wartości udzielonego kredytu, wyrażona jest jako odsetek.
Stopa procentowa jest procykliczna: istnieje pozytywna zależność między stopa inflacji a tempem wzrostu gospodarczego, czyli w czasie recesji silnie spada, a w czasie boomu silnie rośnie.
Uwaga: w gospodarce istnieje bardzo wiele stóp procentowych. W makroekonomii przeważnie będziemy mówić o jednej stopie, gdyż wszystkie te stopy są ze sobą związane (w finansach zjawisko to opisuje np. teoria oczekiwań struktury stóp procentowych).
W gospodarce polskiej najbardziej reprezentatywną stopą procentową jest WIBOR (Warsaw Interbank Offered Rate) – stopa procentowa na rynku międzybankowym (rynku, na którym banki komercyjne udzielają sobie nawzajem pożyczek). WIBOR 1M oznacza stopę dla pożyczek na okres miesiąca, WIBOR 3M – na trzy miesiące. W Unii Europejskiej będzie to EURIBOR, dla Wlk. Brytanii LIBOR.
Często jednak dla lepszego zrozumienia gospodarki trzeba rozróżniać te różne rodzaje stóp.
Realna stopa procentowa – nominalna stopa procentowa skorygowana o skutki zmian cen.
Podaż pieniądza – gotówka i wkłady ludności w bankach.
Pieniądz realny (= realna podaż pieniądza) – nominalna podaż pieniądza podzielona przez poziom cen.
Model – uproszczony opis gospodarki.
Wszystkie nauki używają modeli. Np. w geografii modelem jest mapa.
Modele ekonomiczne mogą:
· prawidłowo albo błędnie odzwierciedlać rzeczywistość
· być odpowiednio dobrane lub źle dobrane do potrzeb analizy
· być zbyt rozbudowane (skupiać się na niepotrzebnych przedmiotach)
· mieć różną postać: słowa, wykresy, równania
Zasada ceteris paribus – poza wielkościami badanymi w danym momencie, wszystkie inne czynniki, których zmiana mogłaby wpłynąć na wynik analizy, pozostają stałe.
Zjawiska gospodarcze można analizować
ex-post – zjawiska już wystąpiły i analizujemy co się stało
ex-ante – zjawiska dopiero wystąpią w przyszłości i chcemy przewidzieć, co się stanie
Zapis zależności kilku zmiennych
M = L (Y, R, c)
Oznacza że zmienna M jest zależna od zmiennych Y, R, c w sposób L.
M nazywamy zmienną zależną, a Y, R, c zmiennymi niezależnymi.
M nazywamy również zmienną endogeniczną, czyli określaną w ramach rozpatrywanego modelu (wyjaśnianą przez ten model), a Y, R, c nazywamy zmiennymi egzogenicznymi.
W ekonomii często nie można określić, które zmienne są zależne, a które niezależne – najczęściej są one współzależne. Dla uproszczenia w pewnych miejscach będziemy zakładali, że niektóre z nich są egzogeniczne.
Uproszczenia są kluczem do analizy gospodarki. Musimy upraszczać rzeczywistość, bo gospodarka jest zbyt skomplikowana, by opisać wszystkie jej aspekty. W skutek tego makroekonomia jest nauką stosunkowo abstrakcyjną i potrzeba także dużo wyobraźni, żeby ją rozumieć i docenić.
Badania empiryczne – po zbudowaniu teorii przeprowadza się różnego rodzaju obserwacje rzeczywistych danych historycznych (czyli zaobserwowanego już zachowania się gospodarek) i określa się, czy dana teoria dobrze odzwierciedla rzeczywistość, czy też nie.
Stopa wzrostu jakiejś zmiennej między dwoma okresami – zmiana wartości tej zmiennej podzielona przez wartość tej zmiennej w pierwszym okresie i pomnożona przez 100.
x procent ≠ x punktów procentowych ≠ x punktów bazowych
W slangu finansowym stosuje się określenie punkty bazowe (bp – base points): 1 punkt procentowy to jest 100 punktów bazowych. A więc obniżenie stóp procentowych z 20% do 18% to obniżenie ich o 10 procent, inaczej mówiąc o 2 punkty procentowe, a jeszcze inaczej mówiąc - o 200 punktów bazowych.
Co to jest rząd?
1. w szerokim znaczeniu (łac. sensu largo) – władze publiczne (rząd centralny, bank centralny, samorządy, sądy, wszelkie urzędy, instytucje publiczne jak ZUS itd.)
2. w wąskim znaczeniu (łac. sensu stricto) – ministerstwa i urzędy centralne (KPRM, MON, MF, urzędy wojewodów itd. – bank centralny nie )
Polityka gospodarcza
· polityka strukturalna (mikroekonomiczna)
· polityka makroekonomiczna (fiskalna i pieniężna)
· inne rodzaje polityk gospodarczych (np. ekologiczna)
Polityka strukturalna (mikroekonomiczna)
pobudzanie przez organy państwa zmian struktury gospodarki w celu zapewnienia wysokiego tempa wzrostu i podnoszenia konkurencyjności międzynarodowej poprzez mechanizmy rynkowe.
(zarówno za pomocą regulacji, jak i zasobów)
Polityka makroekonomiczna
1. polityka fiskalna – decyzje wszelkich władz publicznych dotyczące podatków i wydatków publicznych
2. polityka pieniężna (monetarna) – decyzje władz publicznych dotyczące ilości pieniądza w gospodarce
W przypadku makroekonomii interesuje więc nas podział na:
1. władzę fiskalną – określamy ją słowem „rząd”, prowadzi politykę fiskalną
2. władzę monetarną (pieniężną) – określamy ją „bank centralny”, prowadzi politykę pieniężną
Naczelnym zadaniem polityki makroekonomicznej jest utrzymanie stabilności gospodarki.
Cele polityki makroekonomicznej
1. wzrost gospodarczy (zwiększenie realnego PKB)
2. pełne zatrudnienie (czyli optymalnie małe bezrobocie)
3. stabilność budżetu (unikanie nierównowagi budżetowej w średnim i długim okresie)
4. stabilność wewnętrzna (utrzymanie stabilnego poziomu cen)
5. stabilność zewnętrzna (utrzymanie równowagi bilansu płatniczego i stabilnego kursu walutowego)
Należy również pamiętać o:
a.) ekologii (ochronie środowiska naturalnego przed degradacją)
b.) sprawiedliwości (sprawiedliwy podziału dochodu narodowego)
Uwaga: makroekonomia zajmuje się nie tylko polityką makroekonomiczną, zajmuje się również polityką strukturalną. Jednak zajmuje się nią badając jej wpływ na zachowanie całej gospodarki. Natomiast mikroekonomia bada, jak ta polityka wpływa na zachowania poszczególnych podmiotów gospodarczych.
Popyt globalny
Ogólna suma pieniędzy, jaką ludzie chcą wydać na dobra i usługi w gospodarce jako całości. Inaczej można to nazwać planowanymi globalnymi (całkowitymi) wydatkami w gospodarce. Inaczej: zapotrzebowanie na dobra i usługi zgłaszane przez podmioty w danej gospodarce.
Podaż globalna
Zdolności produkcyjne danej gospodarki warunkowane przez ilość siły roboczej, kapitału i poziom technologii (w tym także strukturę gospodarki, system społeczno-gospodarczy, instytucje itd.)
Politykę gospodarczą można również podzielić na
- politykę propodażową – mającą na celu zwiększyć możliwości produkcyjne gospodarki (jej efekty ujawniają się głównie w długim okresie),
- politykę propopytową – mającą na celu zwiększyć popyt globalny i przez to produkcję w k (jej efekty ujawniają się głównie w krótkim okresie, natomiast dyskusyjne jest, czy ma ona skutki w długim okresie)
Model długookresowy (inaczej: model wzrostu) – opisuje jak w długim okresie gospodarka się zmienia. Nie rozpatruje krótkotrwałych fluktuacji. Wielkość produkcji jest określona przez podaż – możliwości produkcyjne gospodarki (zasoby siły roboczej, ilość kapitału, poziom technologii), zaś ceny dostosowują się.
Źródła wzrostu
1. przyrost siły roboczej
2. przyrost kapitału
3. usprawnienia technologiczne
Produkcja może być przeznaczona na:
1. konsumpcję
2. inwestycje
3. wydatki rządowe
4. eksport za granicę
Potencjalny PKB – wielkość produkcji, jaka zostałaby wytworzona, gdyby gospodarka rozwijała się według modelu wzrostu, czyli nie przechodziła boomów, ani recesji. Można go zwiększyć np. bardziej optymalnie wykorzystując czynniki produkcji.
Model krótkookresowy (inaczej: model fluktuacji) – opisuje jak gospodarka fluktuuje w krótkim okresie i stara się wyjaśnić, jakie są tego przyczyny. W krótkim okresie zmiany w gospodarce mają niewielki wpływ na poziom cen (z wyjątkiem egzogenicznych zmian cen), zaś wielkość produkcji jest określona przez popyt, czyli zapotrzebowanie na dobra i usługi zgłaszane przez różne sektory gospodarki przy danym poziomie cen.
Źródłami fluktuacji mogą być:
1. sektor prywatny (np. spontaniczne zmiany nastroju inwestorów krajowych)
2. państwo (np. zmiany opodatkowania, zmiana podaży pieniądza)
3. zagranica (np. wahania cen na giełdach zagranicznych, zmiany polityki gospodarczej)
4. inne czynniki (np. zmiany cen surowców, odkrycia technologiczne, klęski żywiołowe)
Wiele wstrząsów wywoływałoby niewielkie fluktuacje, gdyby ceny i płace dostosowywały się szybko do zmiany sytuacji.
Główne kwestie sporne w makroekonomii
Ø czy ceny zmieniają się szybko, czy bardzo wolno?
Ekonomia klasyczna – podstawowym założeniem są giętkie (elastyczne) ceny.
Ekonomia keynesowska - podstawowym założeniem są lepkie (sztywne, nieelastyczne) ceny.
Ø w...
paja0289