SPIS TREŚCI
Wstęp
Rozdział I
HISTORIA PARLAMENTARYZMU W POLSCE
1.1. Parlamentaryzm polski do roku 1795
1.2. Organy władzy ustawodawczej w czasach Drugiej Rzeczypospolitej
1.3. Rola Senatu w Polsce do roku 1939
Rozdział II
PARLAMENT POLSKI PO II WOJNIE ŚWIATOWEJ
2.1. Parlamentaryzm polski w latach 1944-1989
2.2. Okrągły stół początkiem transformacji ustrojowej
Rozdział III
ROLA I POZYCJA SENATU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ W ŚWIETLE
USTAWY ZASADNICZEJ
3.1. Umocowanie Senatu w Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej
3.2. Rola Senatu w stanowieniu prawa w Rzeczypospolitej Polskiej
3.3. Organy i kompetencje Senatu
Podsumowanie
Bibliografia
WSTĘP
Zarówno w polskich środowiskach politycznych, jak i w mediach cyklicznie już wznawiana jest dyskusja (zazwyczaj przed wyborami parlamentarnymi) nad sensem istnienia Senatu w polskim ustroju parlamentarnym. Celem prezentowanej pracy nie jest udział w tej dyskusji, lecz obiektywne zaprezentowanie tematu i pokazanie roli Senatu, jaką powinien on spełniać według Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej.
Senat jest Wyższą Izbą Parlamentu i jako taki spełnia niejako nadzorczą rolę nad pracami Izby Niższej (Sejmu). Oznacza to prawo do wnoszenia poprawek lub odrzucania uchwał przyjętych przez Sejm oraz posiadanie inicjatywy ustawodawczej.
Praca niniejsza składa się z trzech rozdziałów. Rozdział pierwszy poświęcony jest historii parlamentaryzmu w Polsce. Omawia on parlamentaryzm polski od czasów plemiennych do roku 1795, organy władzy ustawodawczej w czasach Drugiej Rzeczypospolitej oraz rolę Senatu w różnych okresach jego funkcjonowania do roku 1939.
Rozdział drugi poświęcony jest dziejom parlamentu polskiego po drugiej wojnie światowej, przy czym w podrozdziale pierwszym zaprezentowano lata 1944 – 1989, czyli czasy tzw. Polski Ludowej, okres manifestu PKWN, referendum 3xtak i obowiązywania Konstytucji z 1952 roku, tzw. stalinowskiej, w podrozdziale drugim zaś przedstawiono etapy rozwoju demokratycznych struktur parlamentarnych rozpoczętych obradami okrągłego stołu.
Rozdział trzeci omawia rolę i pozycję Senatu RP w świetle Ustawy Zasadniczej, w tym umocowanie Senatu w Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej, rolę Senatu w stanowieniu prawa oraz organy i kompetencje Senatu.
Całość zakończono podsumowaniem
1.4. Parlamentaryzm polski do roku 1795
Początków polskiego parlamentaryzmu należy szukać w czasach przed Mieszkiem I. Ludzie zbierali się na wiecach i wypowiadali na różne tematy. Pierwsi władcy zasięgali rady najbliższego otoczenia, np. urzędników królewskich, kasztelanów, wojewodów, biskupów. Z ich wolą władca często się liczył.
Z chwilą rozbicia dzielnicowego władza poszczególnych książąt malała. Władcy uzależniali się od rycerstwa i możnych. W sprawach ważnych zwoływano zgromadzenia, ale nie wszyscy mogli w nich uczestniczyć.
Po zjednoczeniu państwa polskiego przez Władysława Łokietka w XIV wieku władcy zwoływali zgromadzenia, np. z dawnych dzielnic lub międzydzielnicowe. Powoli kształtował się zwyczaj, że władca musiał zasięgać opinii możnych i rycerstwa. W połowie XIV wieku powstała Rada Królewska - poprzedniczka senatu, składająca się z najwyższych dostojników państwa. Król za ich radą kierował wszystkimi sprawami królestwa.
W 1374 roku Ludwik Węgierski wydał w Koszycach przywilej dla szlachty. Chcąc zapewnić następstwo tronu córce, zapewniał szlachtę, że będą płacić podatku tylko 2 grosze za łan. Każda decyzja dotycząca zwiększenia podatku wymagała odtąd zgody szlachty, która w tym celu musiała się zebrać. Niektórzy twierdzą, że kamieniem węgielnym polskiego parlamentaryzmu jest zgoda na zwiększenie podatku.
1382 rok dał początek zjazdom generalnym całego królestwa, tj. Rady Królewskiej z udziałem urzędników ziemskich, ogółu szlachty oraz przedstawicieli miast, w celu wyboru króla i uchwalenia podatków - był to zalążek Sejmu.
Z 1453 roku pochodzi pierwsza wzmianka o obradach na zjeździe generalnym dwóch izb: Senatu i posłów ziemskich. Naznaczono wtedy także przy królu stałą rezydencję czterech członków Rady Królewskiej. Od połowy XV wieku ustała tradycja zwoływania Rady Królewskiej w pełnym składzie - poza zjazdami generalnymi, król odbywał naradę tylko z częścią senatorów[1].
Datą, od której mówi się o początkach polskiego parlamentu rozumianego w pełni był rok 1493. Wtedy uformował się Sejm jako organ ogólnopaństwowy, uchwalający ustawy za zgodą trzech czynników: Króla, Senatu i Izby Poselskiej. Początkowo znaczenie izby poselskiej było małe, gdyż sprowadzało się jedynie do przekazywania władcy opinii, próśb i pomysłów dotyczących spraw państwa i stanu szlacheckiego. Król często jednak podejmował decyzje niezgodne z powszechną wolą izby poselskiej.
Pewne zmiany zaszły za panowania Aleksandra Jagiellończyka, który to pod presją senatorów wydał przywilej zapewniający Senatowi ster władzy w państwie (po koronacji odmówił jego potwierdzenia). Po kilku latach, w 1505 roku, na sejmie w Radomiu ustalono wzajemne prawa i obowiązki: Króla, Senatu i Izby Poselskiej. Władca przyrzekł, że odtąd nic nowego bez zgody Senatu i Izby Poselskiej nie może być podjęte. W ten sposób doszło do zrównania znaczenia Rady Królewskiej i ogółu szlachty w sprawach dotyczących rządzenia krajem.
Kolejnym krokiem był rok 1573, kiedy to królem Polski został Henryk Walezy - pierwszy król elekcyjny. Henrykowi kazano przyjąć prawo, że król nie może czynić nic w sprawach Rzeczpospolitej bez zgody Senatu i co 2 lata będzie zwoływał Sejm. W artykułach henrykowskich władca musiał iść na pewne konkretne ustępstwa:
- powołać Radę Rezydentów - 16 senatorów, a później więcej; od ich rady zależała decyzja króla,
- zatwierdzić wolną elekcję,
- jeśli król nie wypełni artykułów, może być odwołany przez szlachtę[2].
Po wypełnieniu artykułów henrykowskich Sejm był ukształtowany i składał się z Izby Poselskiej i Senatu, które obradowały oddzielnie. Pod koniec trwania Sejmu spotykali się razem w sali senatorskiej, by tam wspólnie podjąć uchwały zwane konstytucjami.
Zanim doszło do zwołania Sejmu, król wysyłał listy do możnych z informacją o chęci zwołania Sejmu w sprawach, które będą przedmiotem dyskusji itp. Później król przesyłał informacje do senatorów, żeby zwołali sejmiki w zwyczajowo ustalonym miejscu. Wybierano marszałka sejmikowego. Na sejmik król wysyłał swego legata - przedstawiał on, propozycje króla, które miały być omawiane. Zebrani ustosunkowywali się do tych propozycji, dołączali swoje „petita”. Tak powstały instrukcje królewskie.
Każdy sejmik wybierał posła, który był nim tylko na czas trwania Sejmu. Posła wybierano większością głosów pod koniec sejmików. Potem zwoływano sejmy prowincjonalne (było 6 prowincji). Na te sejmy przybywali posłowie, żeby uzgodnić stanowiska w różnych sprawach. Nie spełniały one jednak funkcji, bo posła wiązały postanowienia sejmikowe.
W 1652 roku poseł Siciński po raz pierwszy użył „liberum veto” - Sejm został zerwany, bo uznano to za prawo. Sejmy zaczęto zrywać coraz częściej. W 1652 roku poseł Siciński po raz pierwszy użył „liberum veto” - Sejm został zerwany, bo uznano to za prawo. Sejmy zaczęto zrywać coraz częściej.
Izba poselska składała się z posłów wybieranych na sejmikach przedsejmowych w województwach czy ziemiach przez ogół szlachty, w tym także przez senatorów. Za Zygmunta I na tle nieporozumień między szlachtą i senatorami dochodziło niekiedy w Wielkopolsce do odrębnego wyboru połowy posłów przez senatorów, a drugiej połowy przez szlachtę. Z powodu dużego sprzeciwu szlachty praktyka ta została zaniechana.
Liczba wysyłanych posłów początkowo wahała się, ostatecznie uchwaliła się zwyczajowo. Nie była ona proporcjonalna do wielkości czy zaludnienia danego obszaru, ale każde województwo czy ziemia miały ją ustaloną odrębnie dla siebie. Po 1569 roku izba poselska liczyła ok. 170 posłów[3].
W 1504 roku konstytucją określono, kto wchodzi w skład Senatu:
- Najwyżsi dostojnicy kościoła rzymsko-katolickiego;
- Główni urzędnicy wojewódzcy;
- Ministrowie:
· kanclerz, podkanclerz - do 1505 roku osoby duchowne; prowadzili politykę zagraniczną, bo potrafili pisać, urzędy były tak samo ważne, różnili się tylko wielkością pieczęci; jeden był duchownym drugi świeckim,
· marszałek wielki koronny i nadworny - dbali o bezpieczeństwo króla,
· podskarbi koronny i nadworny - zajmowali się skarbem i podatkami.
Senat liczył około 140 senatorów. Członkowie Senatu pełnili swoje funkcje dożywotnio. Byli to przede wszystkim wielcy możnowładcy świeccy i duchowni, przedstawiciele najzamożniejszych rodów. Wprawdzie wśród senatorów nie brakowało również średniej szlachty, bo nie istniały żadne formalne przepisy ograniczające szlachcie dostęp do senatu, jednak dominująca rola przypadała możnowładcom.
Posłowie byli uważani nie za reprezentantów ogółu szlachty całej Rzeczpospolitej, ale poszczególnych województw czy ziem. Samodzielność posłów krępowały instrukcje, które od czasów Zygmunta I stały się nieodłącznym zjawiskiem przy pełnieniu funkcji poselskiej. Zarówno Sejm jak i sejmiki były instytucjami zdecydowanie szlacheckimi. Duchowieństwo miało swych przedstawicieli w Senacie, biskupi diecezjalni uczestniczyli także w posiedzeniach sejmików. Natomiast ogół duchowieństwa mógł udzielać zezwolenia na podatki na synodach prowincjonalnych. Stałe prawo zasiadania w sejmiku generalnym miały miasta Prus Królewskich, ale ich przedstawicieli nie wysyłano jako posłów na Sejm. Jedynie Kraków, a po 1569 roku Wilno miały prawo wysyłania na Sejm dwóch posłów, ale nie mieli prawa głosu na nim. W późniejszym czasie takie uprawnienia uzyskał też Lwów, Kamieniec Podolski i Lublin[4].
Zdarzało się, że na sejmikach byli obecni w formie obserwatorów mieszczanie, natomiast nic nie wiadomo, żeby pojawiali się na nich chłopi. Żydzi z kolei wysyłali swych przedstawicieli na ogólne zjazdy żydowskie - wady.
Podstawa społeczna polskiego parlamentaryzmu była dość wąska, co miało wpływ na losy Sejmu, a w końcu polskiej państwowości. Natomiast procent ludności uprawnionej do uczestnictwa w życiu parlamentarnym wobec liczebności polskiej szlachty był wysoki. W rzeczywistości jednak na zjazdy sejmików przybywało niewiele szlachty, bo było to uprawnienie, a nie obowiązek.
Rola i zadania Sejmu wykrystalizowały się w XVI wieku. Sejm stał się decydującym organem władzy w państwie. Do jego kompetencji należało:
- uchwalenie podatków,
- wyrażenie zgody na pospolite ruszenie,
- podejmowanie decyzji dotyczących polityki zewnętrznej państwa,
- kontrola działalności ministrów /szczególnie podskarbiego/ i samego króla,
- rozpatrywanie spraw najwyższej wagi, np.: obrazy majestatu, zbrodni stanu czy przestępstwa urzędnicze (był to sąd sejmowy obradujący pod przewodnictwem króla)[5].
Od XVII wieku znacznie wzrosły uprawnienia Sejmu. Od sprawności jego funkcjonowania i zdolności wprowadzania w życie uchwał sejmowych zależały dalsze losy Rzeczpospolitej. Tym samym coraz bardziej malała rola króla w rządzeniu państwem.
Pod koniec panowania Augusta III stronnictwo Familia zaczęło forsować konieczność przeprowadzenia reform państwowych. Na reformy obrano nowe wybory króla Stanisława Augusta Poniatowskiego. Na sejmie konwokacyjnym w 1764 roku przedstawiono projekt głębokich reform:
- wprowadzono regulamin obrad - najpierw sprawy króla, potem petita,
- ograniczono liberum veto,
- utworzono namiastki rządu centralnego,
- utworzono Komisję Dobrego Porządku dla miast,
- ujednolicono miary i wagi (wzorcem miara krakowsko-warszawska),
- uporządkowano mennice,
- ograniczono rolę sejmików - zakazano m.in. decydować o sprawach wojska i podatku.
Następne reformy próbowano prowadzić w kolejnych latach, ale przeszkadzała w tym głównie Rosja. Wykorzystując słabość Polski, Katarzyna zażądała od króla przywrócenia praw innowiercom. Sejm w 1768 roku uchwalił prawa kardynalne:
- utrzymanie liberum veto,
- utrzymanie wolnej elekcji,
- utrzymanie przywilejów szlacheckich,
- pełna władza pana nad chłopem,
- prawo dla szlachty wypowiadania posłuszeństwa królowi[6].
Gwarantem stała się Rosja. Gdyby te prawa nie były przestrzegane, Rosja miała interweniować. Przeciwnicy tych postanowień zawiązali w 1768 roku konfederację barską. Była to typowa „ruchawka” szlachecka. Ostatnim etapem było porwanie króla w listopadzie 1771 roku na rogatkach Warszawy. Króla wywieziono i swobodnie puszczono. W 1772 roku doszło do I-go rozbioru Polski. Zaborcy zażądali legalizacji rozbiorów, co też i nastąpiło. Sejm:
1. zalegalizował rozbiory,
2. utworzył Komisję Edukacji Narodowej w 1773 r.,
3. powołał Komisję Rozdawniczą,
4. w oparciu o dobra jezuickie zaczęto reformować oświatę.
5. powołano Komisję ds. Ksiąg Elementarnych,
6. powołano seminaria nauczycielskie,
7. przeprowadzono reformę polityczną - powołano pierwszy rząd centralny - Radę Nieustającą[7].
Ostatnią wielką reformą przeprowadzoną przez polski parlament przed 1795 r. były reformy Sejmu Wielkiego, poprzedzone publicystyką, a zewnętrznie wybuchem wojny między Rosją a Turcją. Król przyrzekł, że Polska pomoże Rosji, ale będzie można zwołać Sejm. Atmosfera była bardzo napięta, zwalczały się obozy: konserwatywny, postępowy i królewski.
Sejm Wielki:
1. wypowiedział gwarancje rosyjskie,
2. rozwiązał Radę Nieustającą,
3. zwiększył liczbę wojska do 100 tysięcy, potem do 65 tysięcy,
4. przedstawił projekt opodatkowania duchowieństwa (ofiara 20 groszy) i szlachty (10% majątku), żeby mieć pieniądze na reformę wojska; ponieważ z tych podatków wpłynęło bardzo mało pieniędzy, postanowiono sprzedać starostwa (królewszczyzny), które były własnością państwa,
5. powołał deputację ds. prawa dla miasta,
6. powołał deputację ds. reformy rządu[8].
Sejm po 2 latach nie rozwiązał się. Zebrano drugi komplet posłów (większość patriotyczna), prace nad konsultacją szły szybciej i sprawniej. W 1791 roku wydano prawo o sejmikach: wyeliminowano gołotę szlachecką, wprowadzono cenzus majątkowy, w Sejmie mogli zasiadać tylko ci, których było na to stać. Ogłoszono także prawo o miastach - dopuszczono mieszczan do życia publicznego, urzędów, pozwolono na kupno majątków szlacheckich. Te dwa prawa weszły w skład Konstytucji 3-go Maja. W konstytucji dokonano także podziału władzy na:
- ustawodawczą:
· Sejm zwoływany co 2 lata na 70-100 dni,
· likwidacja liberum veto,
· eliminacja gołoty szlacheckiej,
...
art8805