Kaliningrad.pdf

lipiec 2001

Obwód kaliningradzki w kontekście rozszerzenia Unii Europejskiej

W ostatnim roku Kaliningrad stał się przedmiotem międzynarodowej debaty, w którą zaangażowały

się przede wszystkim Unia Europejska, Rosja, USA oraz kraje graniczące z enklawą: Polska i

Litwa. Tak znaczące zainteresowanie niewielkim, zamieszkanym przez niespełna milion

mieszkańców regionem wynikało głównie z faktu, iż Kaliningrad znalazł się w centrum dwóch

niezwykle ważnych dla Europy procesów: rozszerzenia UE i NATO. Po ewentualnym przyjęciu do

tych struktur Litwy oraz przystąpieniu Polski do Unii rosyjska enklawa stałaby się wyspą otoczoną

na lądzie jednolitym i całkowicie odmiennym organizmem politycznym, ekonomicznym i

militarnym. W toku dyskusji na temat Kaliningradu pojawiło się wiele pytań dotyczących sytuacji

w obwodzie oraz jej znaczenia dla państw ościennych, rzeczywistych interesów i intencji stron

zaangażowanych w debatę, a także przyszłości tego regionu.

Autorzy niniejszego tekstu usiłują odpowiedzieć na te właśnie pytania. W pierwszej części analizy

przedstawiono najważniejsze problemy wewnętrzne enklawy z uwzględnieniem ich znaczenia dla

otaczającego świata i konsekwencji przyjęcia przez Polskę i Litwę acquis communautaire . W

drugiej scharakteryzowano koncepcje polityczne realizowane wobec Kaliningradu przez Moskwę z

jednej strony, a państwa zachodnie z drugiej. Na końcu zaprezentowano prawdopodobne warianty

rozwoju sytuacji w enklawie.

1. Sytuacja wewnętrzna w obwodzie kaliningradzkim i jej znaczenie dla otoczenia

1.1. Scena polityczna

Na poziomie regionalnym najsilniejszym ośrodkiem władzy w Kaliningradzie jest (podobnie jak w

innych podmiotach FR) administracja gubernatorska. Odpowiada ona m.in. za kształt i realizację

budżetu, przyznaje koncesje na eksploatację bogactw naturalnych, rozstrzyga przetargi na kwoty

importowe itp. Dzięki tym kompetencjom do administracji gubernatorskiej trafiają główne środki

finansowe regionu, co w warunkach rosyjskich decyduje o wpływie na wewnętrznej scenie

politycznej. Rola Dumy obwodowej jest jeszcze mniejsza, niż wynikałoby to z jej i tak szczupłych

kompetencji formalnych. Nie sprawuje ona realnej kontroli nad wydatkami budżetowymi. Jeśli

istnieje taka potrzeba, wszystkie istotne głosowania mogą być przez administrację gubernatorską

skutecznie sterowane za pomocą nacisków politycznych i łapówek (czego dowodem po ostatnich

elekcjach regionalnych były głosowania nad wyborem przewodniczącego regionalnej dumy i nad

zatwierdzeniem pierwszego zastępcy gubernatora).

Wybory gubernatorskie w połowie listopada 2000 r. wygrał ówczesny dowódca Floty Bałtyckiej

(FB) Władimir Jegorow, pokonując w drugiej turze dotychczasowego szefa regionu, Leonida

Gorbienkę. Równolegle z gubernatorskimi odbyły się również wybory do lokalnej dumy, w których

przewagę uzyskali zwolennicy Jegorowa.

Wymiana elit w niewielkim stopniu wpłynęła jednak na poprawę jakości uprawiania polityki w

obwodzie. W Kaliningradzie nadal obserwujemy silne związki władzy z biznesem. Najbardziej

wpływową politycznie firmą w enklawie jest obwodowa filia największego rosyjskiego

przedsiębiorstwa naftowego – ŁUKoil. W zamian za poparcie w wyborach, jakie kompania ta

udzieliła Jegorowowi, uzyskała ona możliwość kształtowania polityki personalnej w lokalnych

władzach (ŁUKoil współdecydował m.in. o obsadzie stanowisk przewodniczącego lokalnej Dumy i

pierwszego zastępcy gubernatora). Podobnie też jak w poprzednich latach, regionalne struktury

władzy są skorumpowane, a w otoczeniu gubernatora działają ludzie mający za sobą kryminalną

przeszłość i znani z powiązań mafijnych. Należy jednak podkreślić, iż praktyka sprawowania

władzy w obwodzie kaliningradzkim nie odbiega od norm ogólnorosyjskich. Pewną specyfikę

enklawy stanowi natomiast stosunkowo silna pozycja armii, która poprzez samego Jegorowa oraz

licznych związanych z administracją i biznesem oficerów jest w stanie wywierać wpływ na niektóre

decyzje regionalnej administracji. Równocześnie jednak zarówno większość kadry oficerskiej, jak i

obecny dowódca FB wiceadmirał Władimir Wałujew (objął to stanowisko 11 kwietnia 2001 r.)

wydają się w pełni oddane Jegorowowi.

Objęcie władzy przez nową ekipę, choć nie spowodowało diametralnej poprawy w sposobach

uprawiania polityki wewnątrz regionu, przyniosło jednak pewne istotne zmiany w relacjach między

obwodem a Moskwą. Poprzedni gubernator, Leonid Gorbienko, choć starał się nie wchodzić w

otwarty konflikt z Moskwą, wielokrotnie, w imię własnych wąsko pojętych interesów, podejmował

działania sprzeczne z wolą władz federalnych. W odróżnieniu od swojego poprzednika Jegorow z

jednej strony jest w Moskwie szanowany i wyraĄnie popierany, a z drugiej – całkowicie wobec niej

lojalny. Taka pozycja umożliwia mu skuteczne lobbowanie interesów regionu w strukturach

federalnych (o wpływach Jegorowa świadczy m.in. fakt, iż jest on wraz z ministrem handlu i

rozwoju gospodarczego Germanem Grefem współautorem rządowego programu rozwoju regionu;

szerzej o relacjach Moskwa–Kaliningrad w punkcie 2.1).

Zmiana elit stworzyła także znacznie lepsze perspektywy dla rozwoju współpracy regionu z

zagranicą. Nowy gubernator jest niewątpliwie osobą bardziej przewidywalną i otwartą na

współpracę międzynarodową niż jego poprzednik.

1.2. Sytuacja ekonomiczna

W ciągu ostatniego dziesięciolecia nastąpiła znacząca zmiana charakteru regionalnej gospodarki. O

ile na początku lat 90. wiodącą rolę odgrywała tzw. produkcja towarowa (rybołówstwo, przemysł

maszynowy, celulozowy), stanowiąc 56 proc. wartości dodanej produktu regionalnego brutto, o tyle

w drugiej połowie dekady na prowadzenie wysunął się sektor usługowy (handel, transport,

łączność), którego wartość dodana w produkcie regionalnym brutto w 1998 r. wyniosła 69 proc. [1]

Warto zauważyć, że przyczyną tej tendencji nie jest modernizacja kaliningradzkiej gospodarki, lecz

drastyczny spadek produkcji przemysłowej i rolnej w enklawie. Ta pierwsza spadła w okresie

1990–1999 o 70 proc. (ogólnie w Rosji o 50 proc.) [2] . Produkcja rolna w regionie w 1999 r.

wyniosła 45 proc. poziomu z 1990 (w Rosji – 57 proc.) [3] . Negatywne wskaĄniki obserwujemy

nawet w wydobyciu ropy (od 1990 spadło ono o blisko 50 proc. [4] ) , która stanowi główny towar

eksportowy regionu. Kaliningrad posiada także największe na świecie złoża bursztynu.

Pozyskiwanie bursztynu nie przynosi jednak znaczących dochodów regionowi, gdyż w większości

jest on wywożony z Kaliningradu nielegalnie. Dostępność przemyconego kamienia jest tak duża, a

jego cena na tyle niska, że przekreśla to rentowność jakiegokolwiek legalnego eksportu tego

surowca.

Negatywnej oceny sytuacji nie zmienia fakt, że w ubiegłym roku w obwodzie zanotowano wysoki

wzrost dochodów realnych ludności (26,8 proc.) w stosunku do 1999 (średnio w całej Rosji: 12,7

proc.), a inflacja w tym samym czasie była niższa od ogólnokrajowej (17,5 proc. w Kaliningradzie,

20,2 proc. w Rosji ) [5] .

Winą za ten stan rzeczy tylko częściowo można obarczyć poprzednią administrację gubernatorską.

Zaciągnęła ona np. olbrzymi kredyt zagraniczny, który nie został odpowiednio wykorzystany, w

wyniku czego ogólne zadłużenie obwodu wynosi dzisiaj niemal 1,3 mld rubli, a obsługa

wspomnianego kredytu w roku 2001 pochłonie ponad 58 proc. budżetu regionalnego [6] . Zła

sytuacja ekonomiczna obwodu jest przede wszystkim efektem załamania gospodarki całej FR, a

także braku koncepcji rozwoju regionu na szczeblu federalnym. Ważnym czynnikiem negatywnie

oddziałującym na gospodarkę enklawy jest oderwanie od terytorium macierzystego. Zwiększa ono

koszty transportu towarów pomiędzy enklawą a resztą kraju, co obniża rentowność kaliningradzkiej

produkcji oraz przyczynia się do bardzo wysokich cen na wszelkie przywożone z innych regionów

FR towary.

Aby rozwiązać problem wysokich kosztów transportu [7] , w enklawie utworzono w 1991 r. Wolną

Strefę Ekonomiczną. Możliwość bezcłowego wwożenia towarów do Kaliningradu miało obniżyć

ceny towarów importowanych z zagranicy, a równocześnie wiązało się to z ograniczeniem drogich

(obciążonych kosztami tranzytu) dostaw z innych regionów FR. Przywileje ekonomiczne,

przyznane na mocy rozporządzenia Rady Ministrów, a następnie potwierdzone dekretem

prezydenckim, były jednak stopniowo wycofywane. Jedynym sposobem odzyskania szczególnego

statusu celnego było w tej sytuacji przeforsowanie w parlamencie stosownej ustawy. Obowiązująca

do dziś „Ustawa o Specjalnej Strefie Ekonomicznej" została podpisana przez prezydenta w 1996.

Na jej mocy obwód uzyskał prawo do importu spoza FR surowców i półproduktów bez opłat

celnych i podatków granicznych. Jeśli produkt zostaje przetworzony na miejscu w wystarczającym

stopniu, by uznać go za kaliningradzki (30 lub 15 proc. w zależności od kategorii towaru), może

być bezcłowo wywieziony do innych regionów Rosji [8] . Warto zaznaczyć, iż ustawa nie przewiduje

na terenie obwodu żadnych specjalnych – odmiennych od obowiązujących w całej Rosji – ulg

podatkowych.

Fakt istnienia Specjalnej Strefy Ekonomicznej (SSE) nie zapewnił enklawie dużego

zainteresowania inwestorów zagranicznych. Świadczą o tym stosunkowo nieduży poziom

inwestycji zagranicznych w obwodzie: 16 mln USD w 1995, 23 mln USD w 1996, 11 mln USD w

1997, 39 mln USD w 1998, 18 mln USD w 1999 [9] i 19 mln USD w 2000 [10] . Do największych

inwestycji w regionie należy zaliczyć: budowę przedsiębiorstwa „Kaliningradskij Dielikaties”

przetwarzającego importowane z Litwy mięso, stworzenie fabryki produkującej części

samochodowe z importowanych elementów (czeski „Brisk”) i montowni samochodów KIA i BMW.

Specjalna Strefa Ekonomiczna nie przyniosła jednak oczekiwanego przełomu gospodarczego w

regionie. Świadczy o tym m.in. spadek obrotów handlowych enklawy z zagranicą, jaki dokonał się

w ostatnich latach (eksport z obwodu wyniósł 425,7 mln USD w 1997 [11] , 312 mln USD w 1998 i

285,7 mln USD w 199 9 [12] , a import do obwodu wyniósł 1,3 mld USD w 1997 [13] , 1,1 mld USD

w 1998 i 761 mln USD w 1999 [14] ) . Pozytywne skutki funkcjonowania SSE w poważnym stopniu

ogranicza brak ustawy o prywatnej własności ziemi, słabość systemu bankowego, a przede

wszystkim – niestabilna sytuacja prawna. Dodatkowo obecna konstrukcja SSE jest atakowana przez

urzędników federalnych za to, że sprzyja bezcłowemu wwozowi towarów do Rosji (na czym traci

skarb państwa), a nie stymuluje wysokiej jakościowo produkcji na eksport.

Istotną barierą dla rozwoju tak wolnej strefy ekonomicznej, jak i całej gospodarki kaliningradzkiej

okazała się także korupcja urzędników oraz mnożące się nadużycia finansowe.

Kolejnym znaczącym problemem ograniczającym możliwości rozwoju obwodu kaliningradzkiego

jest zły stan infrastruktury drogowej w samej enklawie oraz brak rozbudowanych połączeń z

sąsiadującymi z nią krajami. Zgłaszane propozycje rozbudowy połączeń międzynarodowych

wydają się mało racjonalne. W komunikacie z 17 stycznia br. Komisja Europejska zaleciła

rozpatrzenie: rozbudowy szosy Tallin–Ryga–Kaliningrad (tzw. Via Hanzeatica) o odcinek do

Gdańska i budowy odnogi połączenia Helsinki–Tallin–Ryga–Kowno–Warszawa (tzw. Via Baltica)

do Kaliningradu (szerzej o komunikacie KE w punkcie 2.2.) W Moskwie z kolei rozpatrywany jest

projekt uruchomienia połączenia wodnego Petersburg–Kaliningrad, które miałoby zmniejszyć

obecnie ponoszone koszty tranzytu ludzi i towarów przez kraje bałtyckie i ułatwić komunikację z

enklawą po wprowadzeniu wiz dla Rosjan przez Litwę i Łotwę. Przewidywane natężenie ruchu na

nowych odcinkach nie zrównoważy jednak prawdopodobnie poniesionych kosztów. Należy wziąć

pod uwagę fakt, że inne regiony Rosji eksportują swoje towary na Zachód z jednej strony przez

porty bałtyckie, z drugiej – przez terytorium Białorusi i Ukrainy. Zatem z perspektywy Rosji

centralnej Kaliningrad od wielu lat utracił znaczenie tranzytowe. Reżim wizowy, który zostanie w

najbliższych latach wprowadzony na granicy Kaliningradu z Polską i Litwą uczyni ten region

nieatrakcyjnym także dla przewoĄników zachodnich, którzy niewątpliwie wybiorą trasy

prowadzące przez otwartą granicę polsko-litewską.

Konsekwencje integracji Litwy z UE Kaliningrad może odczuć także w sferze zaopatrzenia

energetycznego. Obecnie na Litwie rozpatrywane są dwie koncepcje przyłączenia do europejskiego

systemu energetycznego: poprzez stacje konwertorowe na granicy z Polską (wówczas na Litwie

zachowano by obecne, identyczne jak w Rosji, parametry napięcia w sieci) lub poprzez

przestawienie całej sieci energetycznej na napięcie zachodnioeuropejskie. Przyjęcie tego ostatniego

wariantu będzie oznaczało, że prąd nie będzie mógł być dłużej przesyłany do Kaliningradu z innych

regionów Rosji (obecnie głównym dostawcą prądu są elektrownie znajdujące się w obwodach

leningradzkim i woroneskim) tranzytem przez sieć litewską (obecnie aż 90 proc. zużywanego w

obwodzie prądu płynie właśnie przez terytorium Litwy)

1.3. Sytuacja społeczna

Zła sytuacja ekonomiczna jest główną przyczyną licznych problemów społecznych występujących

w enklawie. W zeszłym roku średni dochód miesięczny na jedną osobę wyniósł w obwodzie 2200

rubli (78 USD), podczas gdy koszt podstawowego koszyka artykułów żywnościowych wynosił w

tym czasie ok. 770 rubli (średnio w całej Rosji – 752 ruble) [15] . Średnie dochody w enklawie są

zatem nie tylko kilkakrotnie niższe od tych na Litwie (268 USD [16] ) czy w Polsce (437 USD [17] ) ,

ale niższe nawet od średnich w Rosji (2508 rubli, czyli 89 USD [18] ) . Ponadto w obwodzie mamy

do czynienia z ogromnym zróżnicowaniem majątkowym. Zarobki w stolicy obwodu, gdzie żyje

ponad połowa mieszkańców regionu, są najwyższe i pod koniec ubiegłego roku kształtowały się na

poziomie aż 3–3,5 tys. rubli miesięcznie [19] . Tymczasem w pozostałej części enklawy, która

przeżywa upadek przemysłu i kryzys rolnictwa, zarobki nie przekraczają 900 (w miastach), a nawet

600 (na wsi) rubli [20] . Jednak ocenę realnej sytuacji materialnej społeczności kaliningradzkiej

utrudnia fakt, iż niemal każdy mieszkaniec regionu czerpie korzyści z nieoficjalnej i, rzecz jasna,

nieopodatkowanej działalności gospodarczej. Dla wielu (szczególnie poza centrum obwodu)

nielicencjonowane wydobycie bursztynu lub przemyt drobnych ilości alkoholu, papierosów czy

benzyny przez granicę jest wręcz jedynym środkiem utrzymania [21] .

Nie najlepsza sytuacja majątkowa dużej części społeczności enklawy i niedofinansowanie

Plik z chomika:

Inne pliki z tego folderu:

Inne foldery tego chomika: