W celu lepszego zrozumienia założeń krytyki i błyskotliwszej odpowiedzi na powyższe pytanie trzeba zapoznać się z dwoma głównymi zbiorami poglądów Nietzschego:
1. Relatywistyczną teorią poznania:
W skrócie: wszystkie czynności ludzi i ich wytwory uwarunkowane są potrzebami życiowymi.
Podobnie jest z poznaniem – służy celom czysto praktycznym. Tym samym prawda obiektywna nie istnieje, każdy ma swoją prawdę, która najlepiej służy jego życiowym potrzebom. Co z tego, że jest subiektywna, względna i zapewne w rzeczywistości fałszywa skoro innej i tak mieć nie możemy, bo przez jej ogólność nie mielibyśmy jej jak zastosować.
Podobnie jest z pojęciami filozoficznymi – im bardziej ogólne tym bardziej fałszywe. Utartym pojęciom filozoficznym takim jak absolut Nietzsche zarzucał, że są tak ogólne, że nic w ogóle nie znaczą.
2. Relatywistyczna teoria wartości:
Nie ma moralności obiektywnej; każdy ma taką moralność, która służy jego celom i potrzebom życiowym. Moralność może być usprawiedliwieniem dla naszych czynów, może dawać nam spokój wewnętrzny, może też służyć zemście, której chcemy dokonać na wrogach.
Zatem: nie istnieją normy moralne; nie podporządkowujemy życia normom tylko życie wymusza na nas taką a nie inną moralność; ma ona służyć życiu, nie vice versa.
Moralność współczesna i nam i Nietzschemu przyjmuje pewne wartości za nienaruszalne skąd wynikają następujące założenia:
1. Wszyscy są równi i mają równe prawa (Założenie równości)
2. Każdy powinien być wolny (Założenie wolności)
3. Wartości moralne są bezwzględne, nie podlegają relatywizacji i dyskusji, nie wymagają uzasadnienia. Są celem ostatecznym, do którego trzeba dążyć. (Założenie wartości moralnej)
Implikacjami powyższych założeń są dalsze założenia, bardziej szczegółowe zbiory praw i zasad:
1. Zasada sprawiedliwości: każdemu należą się te same prawa i dobra.
2. Zasada użyteczności: każdy powinien produkować jak najwięcej dóbr.
3. Zasada altruizmu i miłości bliźniego.
4. Zasada litości – dobra powinny trafiać przede wszystkim do najbardziej potrzebujących
5. Zasada prymatu dóbr duchowych.
6. Zasada prymatu ogółu: dobro ogółu ważniejsze niż dobro jednostki
7. Zasada intencji: wartość działania uzależniona od intencji nie od efektu
8. Zasada wychowania: trzeba doskonalić siebie i innych w świetle wymienianych tu zasad
9. Zasada nagrody i kary: moralne zachowanie zawsze spotka się z nagrodą, wcześniej lub później; właściwie to samo w sobie przynosi nagrodę w postaci zadowolenia, satysfakcji
Zasady te narodziły się z wielu źródeł, w tym z filozofii pozytywistycznej (idea rozwoju przez doskonalenie się i wychowanie; produkcja dóbr/praca jednostki dla dobra ogółu), powstawania świadomości zbiorowej (pojęcie narodu), idei demokratycznych, wpływów religii chrześcijańskiej i filozofii Platona i Sokratesa(nienaruszalność i ostateczność norm moralnych, miłość bliźniego, pojęcie dobra).
Nietzsche gardził wartościami swoich czasów, przeciwstawiał im swoją „życiową” moralność i uszeregowanie wartości:
1. Jedyną prawdziwą, ostateczną i bezwzględną wartością jest życie.
2. Założenie wolności silnego: prawo do wolności ma ten, kto jest ją w stanie wywalczyć i utrzymać.
3. Założenie nierówności: ludzie są lepsi i gorsi w zależności od tego ile mają w sobie życia i siły.
A oto bardziej szczegółowa polemika Nietzschego z wartościami współczesności:
1. Zasada sprawiedliwości: prawa nie należą się wszystkim, tylko dostojnym, dzielnym, silnym, NIE zaś słabym, ułomnym i nieudolnym; ludzie bowiem nie są równi – prawdziwa sprawiedliwość musi to uwzględniać i przyznawać prawa według siły i wartości jednostki
2. Zasada użyteczności: w życiu nie chodzi o produkcję dóbr, chodzi w nim o samo życie, co choć brzmi enigmatycznie to oznacza nie podporządkowanie życia czemukolwiek za wyjątkiem własnej, koniecznie silnej i dominującej woli
3. Zasada altruizmu i miłości bliźniego: „altruizm to egoizm słabych”; nasze własne cele są dla nas najważniejsze, po co zatem zawracać sobie głowę dążeniami innych? W ten sposób podporządkowujemy czemuś i deprecjonujemy naszą największą wartość – życie, które ma służyć tylko nam. Bliźniego nie powinniśmy oszczędzać, wszystko jest dla najlepszego.
4. Zasada litości: marnotrawienie energii i życia dla słabszych jest bezsensowne; silny musi mieć poczucie wartości i swojej pozycji.
5. Zasada prymatu dóbr duchowych: ciało istotniejsze niż duch, w ciele jest życie, ciało jest dla życia. Duch to coś dodatkowego a przez to ma mniejszą wartość.
6. Zasada prymatu ogółu: to kolejna zła zasada – ogół to nic nie znacząca masa; istotne są wielkie jednostki zdolne ogół kształtować i doskonalić; ogół może być dla nich albo tworzywem albo poprzez stawiany opór bodźcem do działania
7. Zasada intencji: jednostki silne nie podlegają tego typu ocenie; trudno zresztą o jakieś moralne odnośniki tzn. wytyczanie granicy między dobrem a złem gdy moralność jest indywidualna i subiektywna i służy życiu
8. Zasada wychowania: najważniejsze przymioty są wrodzone; siła i instynkty są nie do nauczenia jeśli ktoś urodził się słaby
9. Zasada nagrody i kary: nieistotne bo pojęcia nagrody i kary opierają się na obecności bądź braku szczęścia, ono zaś jest wymysłem słabych; silna jednostka wie, że od szczęścia ważniejsze są „godność, dostojność, siła” i pełnia pojmowana jako realizacja własnej woli
Filozofia Nietzschego wydaje się być bezwzględna i nieludzka w rozumieniu potocznym tego słowa; tak naprawdę nie jest tak do końca. Jest ona protestem na osłabienie człowieka jako jednostki, na utratę indywidualnych praw w imię ogółu, utraty pełni życia w imię praw narzuconych odgórnie, jest niezgodą na więzienie moralności, która choć niestosowalna jest jednocześnie groźbą kary. Pogarda dla demokracji i chrześcijaństwa wynika z niezgody na równość, która jest rzeczywiście sprzeczna z naturą, gdzie wygrywają najsilniejsi. Zasadę równości, litości i altruizmu można odczytywać jako triumf człowieka nad swoją biologią, Nietzsche widział w tym jednak wielkie zwyrodnienie, zapewne łącząc je z dalszymi więzami zasad przeszkadzającymi osiągnąć pełnię. Rozdzielenie pojęć pełni i szczęścia daje się u Nietzschego wytłumaczyć tym, że pełnia jest stanem jednostki, prostym stosunkiem zrealizowanych zamierzeń życiowych do niezrealizowanych, natomiast w szczęściu muszą uczestniczyć inni, szczęście to także porównanie swojego losu z losem bliźniego i jego w nim współuczestnictwo. A na bliźnich jeśli są słabi szkoda energii. Nie ze względu na ich słabość samą w sobie, ale ze względu na naszą siłę, którą mając szczęście posiadać musimy wykorzystać nie tracąc jej na zbędne wyzwania. (Zbędne równa się nie dotyczące nas samych) Demoniczne na pierwszy rzut oka poglądy Nietzschego są po prostu skrajnie egoistyczne.
Grupa18