SPIS TREŚCI

WSTĘP              3

ROZDZIAŁ I: Małe i średnie przedsiębiorstwa w gospodarce rynkowej              5

1. Pojęcie małych i średnich przedsiębiorstw, przedsiębiorczościi przedsiębiorcy.              5

2. Rola, stan oraz funkcjonowanie małych i średnich przedsiębiorstww gospodarce rynkowej.              10

3. Małe i średnie przedsiębiorstwa jako podstawowy czynnik ograniczania bezrobocia.              23

ROZDZIAŁ II: Uruchomienie działalności gospodarczej.              27

1. Przedsiębiorczość jako główny czynnik podejmowania działalności
gospodarczej.              27

2. Rodzaje podmiotów gospodarczych.              32

3. Procedury formalno-prawne i administracyjne założenia działalności
gospodarczej.              41

4. Podatki od przedsiębiorstw zasilające budżet państwa.              51

ROZDZIAŁ III: Bariery ograniczające rozwój małych i średnich przedsiębiorstw.              61

1. Bariery rynkowe i społeczne.              61

2. Bariery finansowe.              64

3. Bariery wynikające z polityki gospodarczej.              66

4. Bariery prawne.              70

5. Bariery wynikające z braku dostępu do informacji.              73

6. Bariery związane ze stanem infrastruktury.              76

7. Bariery rozwoju małych i średnich przedsiębiorstw w okresie        przedakcesyjnym.              78

ROZDZIAŁ IV: Źródła finansowania sektora małych i średnich przedsiębiorstw.              87

1.  Źródła kapitału własnego małych i średnich przedsiębiorstw.              88

1.1. Kapitały własne o charakterze wewnętrznym.              88

1.2. Kapitały własne o charakterze zewnętrznym.              91

2. Źródła kapitału obcego  małych i średnich przedsiębiorstw.              95

2.1. Charakterystyka kapitałów obcych długoterminowych.              97

2.2. Charakterystyka kapitałów obcych krótkoterminowych.              110

ZAKOŃCZENIE              118

BIBLIOGRAFIA              122

WSTĘP

Transformacja systemowa w Polsce w 1989 roku polegająca na zastąpie­niu gospodarki centralnie planowanej gospodarką rynkową, dała nowe szanse
i możliwości powstawania oraz rozwoju istniejących przedsiębiorstw prywat­nych. Ze względu na państwową własność środków produkcji w gospodarce pla­nowa­nej małe i średnie przedsiębiorstwa stanowiły niewielką część potencjału pro­dukcyjnego, ale jednocześnie były one wysoce rentowne. Status ekonomiczny właścicieli prywatnych firm był relatywnie wysoki. Taka pozycja drobnej przed­siębiorczości nie jest jednak naturalna w warunkach gospodarki rynkowej, której główną cechą jest dominacja własności prywatnej. Dlatego też, po rozpoczęciu procesów typowych dla gospodarki rynkowej, uległa zmianie pozycja małych
i średnich przedsiębiorstw. Nastąpił proces przekształcania dotychczas istnieją­cych firm i proces tworzenia nowych tj. sektora małych i średnich przedsię­biorstw.

Tematem niniejszej pracy są małe i średnie przedsiębiorstwa w strukturze gospodarki polskiej. Praca ma na celu pokazanie realiów funkcjonowania tego typu przedsiębiorstw – przepisów regulujących działalność, wielkość zjawiska, czynników hamujących rozwój tego sektora oraz źródeł finansowania.

Pierwszy rozdział pracy został poświęcony ogólnej charakterystyce sek­tora małych i średnich firm w gospodarce rynkowej. Zostały tu wyjaśnione pod­stawowe pojęcia takie, jak: „małe i średnie przedsiębiorstwo”, „przedsiębiorca” oraz „przedsiębiorczość”. Definicje tych pojęć zostały zaprezentowane według różnych poglądów znanych ekonomistów jak, np. Schumpetera, Knighta czy Druckera. W rozdziale tym zostały również umieszczone informacje dotyczące roli, stanu oraz funkcjonowania małych i średnich przedsiębiorstw w strukturze gospodarczej.

Drugi rozdział obejmuje zagadnienia dotyczące uruchomienia działalności gospodarczej. Scharakteryzowano tu podmioty gospodarcze w formie spółek prawa handlowego i cywilnego oraz opisano formalne procedury prawno-ad­mi­nistracyjne, jakie stoją przed przyszłym przedsiębiorcą na drodze tworzenia wła­snej firmy. Ponadto rozdział ten przedstawia podatkowe i niepodatkowe ob­ciąże­nia firmy. Scharakteryzowane zostały podatki od przedsiębiorstw zasilające bu­dżet państwa (podatek dochodowy od osób prawnych, podatek dochodowy od osób fizycznych, podatek od towarów i usług oraz podatek akcyzowy), a także zobowiązania wobec Zakładu Ubezpieczeń Społecznych.

Rozdział trzeci natomiast poświęcony jest barierom ograniczającym roz­wój sektora małych i średnich przedsiębiorstw. Jest to bardzo istotne zagadnie­nie, gdyż bariery mają duży wpływ na funkcjonowanie przedsiębiorstwa, a nie­jednokrotnie nawet przesądzają o jego istnieniu. Zostały tu opisane bariery ryn­kowe i społeczne, finansowe, bariery wynikające z polityki rządu, bariery prawne, bariery informacyjne, bariery związane ze stanem infrastruktury, a także bariery specyficzne dla okresu przedakcesyjnego.

Rozdział czwarty ostatni prezentuje różne źródła finansowania zarówno bieżącej działalności przedsiębiorstwa, jak i działalności inwestycyjnej. Rozdział ten zawiera opis kapitałów własnych z uwzględnieniem ich podziału na we­wnętrzne i zewnętrzne oraz kapitały obce krótko- i długoterminowe.

ROZDZIAŁ I: Małe i średnie przedsiębiorstwa w gospodarce

                          rynkowej.

1. Pojęcie małych i średnich przedsiębiorstw, przedsiębiorczości

    i przedsiębiorcy.

W literaturze ekonomicznej jak i społeczno-gospodarczej problematyka małych i średnich przedsiębiorstw zajmuje ważne miejsce.

Przez wiele lat pojawiały się takie określenia jak: drobna wytwórczość, przemysł drobny, pozarolnicza indywidualna działalność gospodarcza, small bu­isness, miało to związek z reformą gospodarczą w naszym kraju, kiedy to nastą­piła transformacja polskiej gospodarki, czyli przejście z gospodarki centralnie planowanej do gospodarki rynkowej. Owa transformacja przyczyniła się do zmian w obszarze stosunków własnościowych tzn. likwidowanie własności pań­stwowej i zastąpienie jej własnością prywatną. Następowało to wskutek stopnio­wego wypierania przez prywatne podmioty gospodarcze podmioty państwowe przez tworzenie nowych jednostek gospodarczych bądź przekształcanie już ist­niejących.

W literaturze spotykamy różne definicje małych i średnich przedsię­biorstw i tak np. określamy terminem „małe i średnie” te przedsiębiorstwa, które:

a)     obsługują niewielką część rynku, na którym działają;

b)     zarządzane są przez swoich właścicieli lub współwłaścicieli w sposób bezpo­średni;

c)     są niezależne w tym sensie, że nie są częścią wielkiego przedsiębiorstwa,
a właściciel-menadżer przy podejmowaniu zasadniczych decyzji nie może być uzależniony od nadzoru z zewnątrz.

W polskim prawie zdefiniowano pojęcie małych i średnich firm zgodnie z zale­ceniami Komisji Unii Europejskiej z dnia 3 kwietnia 1996 roku[1].

Małe przedsiębiorstwa to takie, które w poprzednim roku obrotowym[2]:

a)     zatrudniały poniżej 50 pracowników;

b)     osiągnęły przychód netto ze sprzedaży towarów, wyrobów, usług i opera­cji finansowych nie przekraczający 7mln euro lub suma aktywów ich bi­lansu sporządzonego na koniec poprzedniego roku obrotowego nie prze­kroczyła
5 mln euro.

Natomiast za średnie uznaje się przedsiębiorstwa nie będące małym przedsię­biorstwem, które w poprzednim roku obrotowym:

a)     zatrudniały poniżej 250 pracowników;

b)     osiągnęły przychód netto ze sprzedaży towarów, wyrobów, usług i opera­cji finansowych nie przekraczający 40 mln euro lub suma aktywów ich bilansu sporządzonego na koniec poprzedniego roku obrotowego nie prze­kroczyła
27 mln euro.

Nie uważa się jednak za małe i średnie przedsiębiorstwo, w którym przedsię­biorcy inni niż mali i średni posiadają:

a)     więcej niż 25% wkładów, udziałów lub akcji;

b)     prawa do ponad 25% udziału w zysku;

c)     więcej niż 25% głosów w zgromadzeniu wspólników (akcjonariuszy).

Obecnie małe i średnie przedsiębiorstwa możemy podzielić ze względu na kate­gorie wielkości:

a)     przedsiębiorstwa (podmioty) najmniejsze zatrudniające do 5 pracowni­ków;

b)     przedsiębiorstwa małe zatrudniające w granicach 6-50 pracowników prze­myśle i budownictwie i 6-20 pracowników w pozostałych działach gospo­darki narodowej;

c)     przedsiębiorstwa średnie zatrudniające w granicach 51-500 pracowników prze­myśle i budownictwie i 21-500 pracowników w pozostałych działach go­spodarki narodowej.

GUS przyjmuje, że przedsiębiorstwa małe zatrudniają od 5 do 50 osób zaś śred­nie od 51 do 500 osób[3].

W gospodarce rynkowej dominuje realizacja prywatnej przedsiębiorczości i zapewnienie absolutnego bezpieczeństwa własności prywatnej i swobody trans­akcji. Drobna wytwórczość jest to działalność, która opiera się na małych zakła­dach produkcyjnych, produkcyjno-usługowych bądź usługowych. Pojawia się jednak problem co do kryteriów, które pozwoliłyby definiować drobną wytwór­czość. I. Przychocka podaje kilka definicji takich autorów jak[4]: B. Trąpczyński (1970) do drobnej wytwórczości zaliczał całą sferę usług przemysłowych oraz pracy nakładczej; W. Goetting określa „drobną wytwórczość” jako wytwarzanie na małą skalę i zalicza do niej: przemysł drobny, chałupnictwo, rzemiosło, prze­mysł do­mowy, ludowy i artystyczny; C. Niewadzi (1988) definiuje z kolei drobną wytwórczość jako zdekon­centrowaną, pozarolniczą działalność na nie­wielką skalę, obejmującą zarówno produkcyjne jak i usługowe jednostki gospo­darcze umownie zaliczane do prze­mysłu drobnego oraz jego tradycyjnych form (rzemiosło, przemysł domowy, lu­dowy i artystyczny), a ponadto niewielkich rozmiarów przedsiębiorstwa, szcze­gólnie te, które funkcjonują w sferze budow­nictwa, gastronomii oraz transportu osobowego i bagażowego.

Transformacja systemowa gospodarki polskiej na gospodarkę rynkową sprzyja działaniom przedsiębiorczym i takich oczekuje od ogółu społeczeństwa. Przedsiębiorczość jest atrybutem człowieka i podmiotu gospodarczego. To wła­śnie ona sprawia, że jednostki gospodarcze nie zachowują się biernie lecz są ini­cjatorami działań, które nie boją się angażować swojego wysiłku, pracy, energii
i środków w ryzykowną działalność.

Przedsiębiorców powinny wyróżniać takie cechy jak:

-         duża wyobraźnia;

-         zdolność podejmowania szybkich decyzji i działań;

-         silna wewnętrzna motywacja;

-         łatwość komunikowania się z ludźmi i współdziałania z nimi;

-         zdolność uczenia się i wykorzystywania doświadczeń;

-         zdolność adaptacji do zmieniających się warunków;

-         zdolność przewidywania[5].

Przez pojęcie przedsiębiorcy możemy zatem rozumieć osobę, która pro­wadzi przedsiębiorstwo i spełnia w stosunku do niego funkcje kreatora i organi­zatora działań gospodarczych, kreatora i inspiratora postępu technicznego oraz kreatora nowych produktów i pozyskiwanie dla nich rynków zbytu. Pojęcie przedsiębiorcy możemy różnie definiować i interpretować, i tak dla przykładu podam definicje przedsiębiorcy w ujęciu Schumpetera i Knighta. Otóż repre­zen­towali oni odmienne poglądy odnośnie tego kogo możemy określić mianem przedsiębiorcy. Kwestie sporne dotyczyły istoty działań przedsiębiorczych oraz roli kapitalisty w finansowaniu i kierowaniu przedsięwzięciem. Jeśli chodzi
o istotę działań przedsiębiorczych to wg Schumpetera są to tylko takie działania, które są podejmowane w nowej dziedzinie, są oparte na nowych pomysłach oraz stanowią nowe rozwiązania, a nie są imitacją już istniejących. Do takich działań możemy np. zaliczyć utworzenie nowej firmy, wytwarzanie nowych produktów, tworzenie nowych rynków. Osoby, które realizują przedsięwzięcia w dziedzinach już znanych, nawet jeżeli wiąże się to z tworzeniem i prowadzeniem nowej firmy nie są przedsiębiorcami, a ich działania nie są przedsiębiorcze. Produkują oni bowiem produkty, które są już znane, stosują znane technologie, funkcjonują na istniejących rynkach, a więc należą do grupy imitatorów, a nie innowatorów. Mimo, że ich działania wiążą się z niepewnością co do osiągania przyszłych wy­ników, to samo ryzyko w podejmowaniu działalności nie wystarcza, aby można nazwać ich przedsiębiorcami. Zupełnie innego zdania jest Knight, dla którego istota działań przedsiębiorczych wiąże się z niepewnością, a nie z innowacyjno­ścią. Wg Knighta przedsiębiorcą jest każda osoba, która realizuje działania ob­ciążone ryzykiem, nawet wówczas, gdy dotyczą one znanych wcześniej wyro­bów i usług, wykorzystują znaną technologię czy działają na dotychczasowych rynkach.

Jeśli zaś chodzi o rolę kapitalisty w finansowaniu i kierowaniu przedsię­wzięciem to wg Schumpetera występuje wyraźny podział między funkcjami ka­pitalisty finansującego działania przedsiębiorcze a funkcją przedsiębiorcy, który realizuje te działania. Natomiast Knight uważa, że te obie funkcje się przeplatają. Określa on przedsiębiorcę jako osobę, która sama finansuje swoją działalność oraz sama podejmuje związane z tą działalnością ryzyko finansowe. A zatem nawet osoby które same się zatrudniają byłyby wg Knighta przedsiębiorcami, ponieważ sprawują kontrolę nad swoim miejscem pracy i podejmują ryzyko
w celu przejęcia części przychodów. Nie koniecznie są oni przedsiębiorcami
w ro­zumieniu Schumpetera, z uwagi na to, że wielu z nich działa w tradycyjnych fir­mach[6].

Wyjaśnijmy jeszcze pojęcie przedsiębiorczości, które również może mieć kilka definicji i tak np.: P. Drucker upatruje istotę przedsiębiorczości w ścisłym związku działań przedsiębiorczych i innowacyj...